India super El Nino forecast: ભારતમાં ચોમાસાની વિદાય બાદ હવે શિયાળાની ઋતુ અને આગામી ઉનાળાને લઈને હવામાન સંબંધિત ચિંતાઓ વધી રહી છે. દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસામાં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાયો હોવાના અહેવાલો વચ્ચે હવે ‘સુપર અલ નીનો’ની શક્યતાએ ખેતી, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને તાપમાન અંગે નવા સવાલો ઊભા કર્યા છે. હવામાનની આગાહી મુજબ, જો અલ નીનોની સ્થિતિ વધુ મજબૂત બને તો આગામી મહિનાઓમાં વૈશ્વિક તાપમાન અને વરસાદની પેટર્ન પર અસર પડી શકે છે. જોકે, ભારતમાં શિયાળો કેટલો ગરમ રહેશે અને 2027ના ઉનાળામાં ગરમી કેટલી તીવ્ર બનશે તે અંગેનો ચોક્કસ અંદાજ તાજી સત્તાવાર આગાહીઓના આધારે જ લગાવી શકાય.
અલ નીનો નામની હવામાનની સ્થિતિ સર્જાય
અલ નીનો શું છે અને તે ભારતના હવામાનને કેવી રીતે અસર કરે છે? વિષુવવૃત્તીય પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધે ત્યારે અલ નીનો નામની હવામાનની સ્થિતિ સર્જાય છે. આ ફેરફાર વિશ્વભરના પવન, વરસાદ અને તાપમાનના માળખા પર અસર કરી શકે છે. ભારતના સંદર્ભમાં અલ નીનો ઘણી વખત નબળા ચોમાસા અને ગરમ હવામાન સાથે જોડાયેલો જોવા મળ્યો છે, પરંતુ તેની અસર દરેક વખતે એકસરખી હોય એવું નથી. અન્ય હવામાન પરિબળો પણ વરસાદ અને તાપમાન નક્કી કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી અલ નીનોના આધારે જ સમગ્ર શિયાળા કે ઉનાળાની સ્થિતિ અંગે નિશ્ચિત આગાહી કરી શકાય નહીં.
ઠંડું હવામાન અને જમીનમાં પૂરતુ ભેજ મહત્ત્વપૂર્ણ
જો આગામી મહિનાઓમાં અલ નીનો મજબૂત બને અને શિયાળામાં તાપમાન સામાન્ય કરતાં ઊંચું રહે, તો તેની અસર ખેતી પર પડી શકે છે. રવિ પાકની વૃદ્ધિ માટે ઠંડું હવામાન અને જમીનમાં પૂરતુ ભેજ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. શિયાળામાં વરસાદ ઓછો પડે અથવા તાપમાન વધે તો ઘઉં સહિતના કેટલાક પાકના ઉત્પાદન પર અસર થવાની શક્યતા રહે છે. બીજી તરફ, હિમાલયના વિસ્તારોમાં હિમવર્ષામાં ઘટાડો થાય તો હિમનદીઓ, નદીઓ અને જળસંગ્રહ સાથે જોડાયેલા લાંબા ગાળાના જળચક્ર પર પણ અસર પડી શકે છે. જોકે, હિમવર્ષા અને વરસાદમાં કેટલો ઘટાડો થશે તે અંગે વિસ્તારવાર આગાહી જરૂરી છે.
શિયાળામાં પૂરતો વરસાદ ન પડે અને જમીનમાં ભેજ ઘટે
આ પરિસ્થિતિની અસર આગામી ઉનાળામાં પાણી અને વીજળીની માંગ પર પણ જોવા મળી શકે છે. જો શિયાળામાં પૂરતો વરસાદ ન પડે અને જમીનમાં ભેજ ઘટે, તો કેટલાક વિસ્તારોમાં સિંચાઈ તથા પીવાના પાણીની જરૂરિયાત વધી શકે છે. તાપમાનમાં મોટો વધારો થાય તો એર કન્ડિશનર, પંખા અને અન્ય ઠંડકનાં સાધનોના વપરાશને કારણે વીજળીની માંગમાં પણ વધારો થઈ શકે છે. જોકે, 2027ના ઉનાળામાં રેકોર્ડબ્રેક ગરમી કે ગંભીર જળસંકટ સર્જાશે એવો નિશ્ચિત નિષ્કર્ષ હાલ માત્ર અલ નીનોની સંભાવનાના આધારે કાઢવો યોગ્ય નથી.
હવામાન સંસ્થાઓની આગાહીઓ પર નજર રાખવી જરૂરી
અલ નીનોની સંભવિત તીવ્રતા અંગે વિશ્વ હવામાન સંસ્થા (WMO) સહિતની હવામાન સંસ્થાઓની આગાહીઓ પર નજર રાખવી જરૂરી છે. 2015-16 દરમિયાન મજબૂત અલ નીનો નોંધાયો હતો, પરંતુ આગામી ઘટના તે રેકોર્ડને પાર કરશે કે નહીં તે અંગે સત્તાવાર અને તાજા આંકડાઓથી પુષ્ટિ થવી જરૂરી છે. હાલ ખેડૂતો, નીતિ નિર્માતાઓ અને સામાન્ય નાગરિકો માટે સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે વરસાદ, તાપમાન અને જળસંગ્રહ અંગેની સ્થાનિક આગાહીઓ પર ધ્યાન આપે. જો અલ નીનો વધુ મજબૂત બને, તો સમયસર પાણીનું આયોજન, ખેતીની યોગ્ય પદ્ધતિઓ અને વીજળીની વધતી માંગ માટેની તૈયારી આગામી મહિનાઓમાં મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
