India Rejects Permanent UNSC Membership Without Veto Power: સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC)માં કાયમી સભ્યપદ મેળવવા માટે ભારતે પોતાનું વલણ ફરી સ્પષ્ટ કર્યું છે. ભારતના સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં કાયમી પ્રતિનિધિ રાજદૂત હરીશ પર્વતનેનીએ જણાવ્યું છે કે વીટો પાવર વિના કાયમી સભ્યપદ આપવાથી સભ્યો વચ્ચે અસમાનતા યથાવત રહેશે. ભારતના મતે, જો સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યોને વીટોનો અધિકાર મળતો હોય, તો સુધારા બાદ સામેલ થનારા તમામ કાયમી સભ્યોને પણ સમાન અધિકાર મળવો જોઈએ. ભારતે વીટો વિના કાયમી સભ્યપદની નવી શ્રેણી બનાવવાના વિચાર સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે.
ભારતે વીટો વિના કાયમી સભ્યપદનો કેમ કર્યો વિરોધ?
સોમવારે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભામાં સુરક્ષા પરિષદના સુધારા અંગે આંતર-સરકારી વાટાઘાટોની પૂર્ણ બેઠક દરમિયાન રાજદૂત હરીશ પર્વતનેનીએ વીટોના મુદ્દે ભારતનું વલણ રજૂ કર્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે જ્યાં સુધી સુરક્ષા પરિષદમાં વીટોની વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમાં છે, ત્યાં સુધી સુધારા બાદ બનનારા તમામ કાયમી સભ્યોને આ અધિકાર મળવો જોઈએ. તેમના મતે, સમાન અધિકારો અને જવાબદારીઓ વિના કાયમી સભ્યપદ આપવાથી અસમાનતા દૂર થવાને બદલે વધુ મજબૂત બની શકે છે. ભારતનું કહેવું છે કે વીટો વિના કાયમી સભ્યોની અલગ શ્રેણી બનાવવાથી હાલના પાંચ કાયમી સભ્યોની નિર્ણય લેવાની સત્તામાં ખાસ ફેરફાર નહીં થાય. પરિણામે, નવી શ્રેણીના સભ્યોને કાયમી સભ્યપદ મળવા છતાં નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સમાન પ્રભાવ નહીં મળે.
UNSCમાં હાલ કયા પાંચ દેશો પાસે છે વીટો પાવર?
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં હાલમાં પાંચ કાયમી સભ્યો છે, જેમને P5 તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
અમેરિકા
રશિયા
ચીન
બ્રિટન
ફ્રાન્સ
આ પાંચ દેશો પાસે વીટોનો વિશેષ અધિકાર છે. સુરક્ષા પરિષદના મોટા ભાગના નિર્ણયો માટે જરૂરી મત મળ્યા હોવા છતાં, કોઈ એક કાયમી સભ્યનો નકારાત્મક મત મહત્વપૂર્ણ ઠરાવને અટકાવી શકે છે. જોકે, પ્રક્રિયાત્મક મુદ્દાઓ પર વીટો લાગુ પડતો નથી. વીટો પાવર આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા, પ્રતિબંધો અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર સુરક્ષા પરિષદની નિર્ણય પ્રક્રિયામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. આ જ કારણે વીટોનો અધિકાર વૈશ્વિક રાજદ્વારી વ્યવસ્થામાં અત્યંત મહત્ત્વનો માનવામાં આવે છે.
ભારતે 1965ના સુધારાનો ઉલ્લેખ કેમ કર્યો?
રાજદૂત પર્વતનેનીએ સુરક્ષા પરિષદના ઇતિહાસનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું હતું કે 1965માં પરિષદનું વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું ત્યારે બિન-કાયમી સભ્યોની સંખ્યા છથી વધારીને દસ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે કાયમી સભ્યોની સંખ્યા પાંચ જ રહી હતી. આ ફેરફારથી કાયમી અને ચૂંટાયેલા સભ્યો વચ્ચેનું પ્રમાણ બદલાયું હતું. ભારતના દૃષ્ટિકોણથી, માત્ર બિન-કાયમી સભ્યોની સંખ્યા વધારવાથી સુરક્ષા પરિષદની સત્તાના માળખામાં રહેલી અસમાનતા દૂર થતી નથી. ભારતનું માનવું છે કે સુરક્ષા પરિષદમાં વાસ્તવિક સુધારા માટે કાયમી સભ્યપદ, બિન-કાયમી સભ્યપદ, પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિત્વ, પરિષદનું કદ અને તેની કાર્યપદ્ધતિઓ જેવા મુદ્દાઓ પર એકસાથે વિચાર કરવો જરૂરી છે.
ભારતે સુરક્ષા પરિષદમાં વ્યાપક સુધારાની માગ કરી
ભારતે ફરી ભાર મૂક્યો છે કે UNSCમાં સુધારાની પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ લેખિત દરખાસ્તો, નિર્ધારિત ઉદ્દેશ્યો અને સમયમર્યાદા સાથે આગળ વધવી જોઈએ. ભારતના મતે, માત્ર સભ્યોની સંખ્યા વધારવી પૂરતી નથી; નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અને પ્રતિનિધિત્વમાં પણ ફેરફાર જરૂરી છે. નવી દિલ્હીની દલીલ છે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સ્થાપના 1945માં થઈ હતી, પરંતુ આજની વૈશ્વિક રાજકીય અને આર્થિક પરિસ્થિતિ તે સમયથી ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. તેથી સુરક્ષા પરિષદનું માળખું પણ વર્તમાન વૈશ્વિક વાસ્તવિકતાઓને અનુરૂપ હોવું જોઈએ. ભારત લાંબા સમયથી સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદની માગ કરી રહ્યું છે અને પોતાને વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં વધુ જવાબદારી નિભાવવા માટે યોગ્ય દાવેદાર માને છે.
2028-29 માટે ભારતની અસ્થાયી બેઠક પર પણ નજર
કાયમી સભ્યપદની માગ સાથે ભારત સુરક્ષા પરિષદમાં 2028-29ના કાર્યકાળ માટે અસ્થાયી બેઠક મેળવવા પણ પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આપેલી માહિતી અનુસાર, આ બેઠક માટેની ચૂંટણી જૂન 2027માં યોજાવાની છે, જેમાં એશિયા-પેસિફિક જૂથની એક બેઠક માટે ભારત અને તાજિકિસ્તાન વચ્ચે સ્પર્ધા થવાની છે. જોકે, અસ્થાયી બેઠક માટેની ચૂંટણી અને કાયમી સભ્યપદનો મુદ્દો અલગ છે. ભારતની લાંબા ગાળાની માગ સુરક્ષા પરિષદના માળખામાં કાયમી ફેરફાર અને સમાન અધિકારો સાથેના પ્રતિનિધિત્વને લઈને છે.
UNSCમાં સુધારાનો મુદ્દો કેમ મહત્ત્વનો છે?
સુરક્ષા પરિષદ આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા જાળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેના નિર્ણયો પ્રતિબંધો, સંઘર્ષો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને લગતા અનેક મુદ્દાઓ પર અસર કરી શકે છે. હાલના માળખામાં પાંચ કાયમી સભ્યોને મળેલો વીટોનો વિશેષ અધિકાર તેમને અન્ય સભ્યોની સરખામણીમાં વધારે પ્રભાવ આપે છે. ભારત સહિત અનેક દેશો સુરક્ષા પરિષદને વધુ પ્રતિનિધિત્વપૂર્ણ બનાવવા માટે સુધારાની માગ કરતા રહ્યા છે. ભારતનું તાજેતરનું નિવેદન સ્પષ્ટ કરે છે કે તે માત્ર કાયમી સભ્યપદ મેળવવા કરતાં સમાન અધિકારો સાથેનું કાયમી સભ્યપદ ઇચ્છે છે. હવે સુરક્ષા પરિષદના સુધારા અંગેની આંતરરાષ્ટ્રીય વાટાઘાટોમાં આ મુદ્દે કઈ દિશામાં પ્રગતિ થાય છે તેના પર નજર રહેશે.
