El Nino Warning: એક તરફ દુનિયાના અનેક વિસ્તારોમાં પૂર અને દુષ્કાળ જેવી આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ સામે આવી રહી છે, ત્યારે પ્રશાંત મહાસાગરની સ્થિતિએ આગામી મહિનાઓ માટે ચિંતા વધારી છે. અલ નીનોની સંભવિત મજબૂતીને કારણે વૈશ્વિક તાપમાન, વરસાદ અને હવામાનની પેટર્નમાં ફેરફાર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. વિશ્વ હવામાન સંસ્થા (WMO)એ અલ નીનોની સ્થિતિ અને તેની સંભવિત અસર અંગે ચેતવણી આપી છે. તેની અસર 2027ની શરૂઆત સુધી જોવા મળે તો ભારત સહિત અનેક દેશોમાં હવામાન અને કૃષિ ક્ષેત્ર માટે પડકાર ઊભો થઈ શકે છે.
ભારતમાં વરસાદ અને તાપમાન પર અસરની ચિંતા
ભારતમાં અલ નીનોની અસર સામાન્ય રીતે ચોમાસા સાથે જોડાયેલી હોય છે. અલ નીનોની સ્થિતિમાં ભારતમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહેવાની સંભાવના વધી શકે છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD)ના આંકડા મુજબ, ઓગસ્ટ દરમિયાન દેશમાં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાયો હતો. સાથે જ 1901 પછીનો ઓગસ્ટ 2026 સૌથી ગરમ ઓગસ્ટ રહ્યો હોવાનું જણાવાયું છે. સપ્ટેમ્બર માટે પણ IMDએ સામાન્ય કરતાં ઓછા વરસાદની સંભાવના વ્યક્ત કરી છે.
શિયાળો ટૂંકો થવાની ચિંતા, ફેબ્રુઆરી ઝડપથી ગરમ થઈ રહ્યો છે
ચોમાસા બાદ પણ હવામાનમાં ગરમીનો વધતો ટ્રેન્ડ ચિંતાજનક બની શકે છે. દિલ્હી સ્થિત સંસ્થા ક્લાઇમેટ ટ્રેન્ડ્સના અભ્યાસમાં ઉત્તર ભારતમાં શિયાળાનો સમયગાળો ઘટતો અને ગરમી વહેલી શરૂ થતી હોવાના સંકેતો મળ્યા છે. અભ્યાસ મુજબ ફેબ્રુઆરી મહિનો સૌથી ઝડપથી ગરમ થઈ રહ્યો છે. તેમાં દર દાયકાએ સરેરાશ 0.69 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાન વધ્યું છે. માર્ચમાં આ વધારો 0.58 ડિગ્રી, જ્યારે એપ્રિલમાં 0.66 ડિગ્રી સેલ્સિયસ પ્રતિ દાયકા નોંધાયો છે.
ઘઉંના પાક પર પડી શકે છે સીધી અસર
તાપમાનમાં સતત વધારો રવિ પાકની ખેતી કરતા ખેડૂતો માટે ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. ખાસ કરીને ઘઉંના પાક માટે ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ મહિના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધારે રહે તો ઘઉંમાં 'ટર્મિનલ હીટ સ્ટ્રેસ'ની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. તેના કારણે દાણા બનવાની પ્રક્રિયા અને પાકની ઉપજ પર નકારાત્મક અસર થવાની શક્યતા રહે છે.
શું છે અલ નીનો?
અલ નીનો કોઈ વાવાઝોડું કે સામાન્ય હવામાન પ્રણાલી નથી. તે પ્રશાંત મહાસાગર અને વાતાવરણ વચ્ચેની પરસ્પર ક્રિયાથી સર્જાતી એક કુદરતી આબોહવાકીય ઘટના છે. જ્યારે મધ્ય અને પૂર્વીય ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રશાંત મહાસાગરની સપાટીનું પાણી સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ થાય છે ત્યારે અલ નીનોની સ્થિતિ સર્જાય છે. તેની અસર વિશ્વના વિવિધ વિસ્તારોમાં વરસાદ અને તાપમાનની પેટર્નને પ્રભાવિત કરી શકે છે. તેની વિરુદ્ધ સ્થિતિને લા નીના કહેવામાં આવે છે.
વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા સામે પણ પડકાર
અલ નીનોની મજબૂત સ્થિતિ માત્ર તાપમાન અને વરસાદ પૂરતી મર્યાદિત નથી રહેતી. તેની અસર પાણીની ઉપલબ્ધતા, કૃષિ ઉત્પાદન અને ખાદ્ય સુરક્ષા પર પણ પડી શકે છે. ભારત જેવા કૃષિપ્રધાન દેશમાં ચોમાસું અને શિયાળાની હવામાન સ્થિતિ ખેતી સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. જો વરસાદ અને તાપમાનમાં અસામાન્ય ફેરફાર ચાલુ રહે તો ઘઉં સહિતના પાકોના ઉત્પાદન પર અસર પડી શકે છે.
ખેડૂતો માટે આગામી મહિના મહત્વપૂર્ણ
હાલ અલ નીનોની સંભવિત અસર અંગેની તમામ આગાહીઓને નિશ્ચિત પરિણામ તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. પરંતુ વરસાદ, તાપમાન અને વૈશ્વિક હવામાનમાં થઈ રહેલા ફેરફારોને ધ્યાનમાં રાખીને ખેડૂતો માટે આગામી મહિનાઓ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. હવામાનની સ્થિતિ, IMDની આગાહી અને પાક પ્રમાણે કૃષિ સલાહ પર નજર રાખવી ખેડૂતો માટે વધુ ઉપયોગી રહેશે. જો તાપમાનનો વધારો અને હવામાનમાં અનિશ્ચિતતા ચાલુ રહે તો તેની અસર ખેતરથી લઈને ખાદ્ય ભાવો સુધી જોવા મળી શકે છે.
