Delhi Mumbai Railway History: દિલ્હીથી મુંબઈ અને ગુજરાત તરફ જતી ટ્રેનોના રૂટમાં ભવિષ્યમાં મોટો ફેરફાર થઈ શકે છે. દિલ્હીથી જયપુર વચ્ચે નવી રેલવે લાઇન બનાવવાની યોજના અંગેના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. આશરે 191 કિલોમીટર લાંબી આ પ્રસ્તાવિત લાઇનથી દિલ્હી અને જયપુર વચ્ચેનું અંતર ઘટવાની સાથે મુસાફરીનો સમય પણ ઓછો થઈ શકે છે. આ રૂટથી રાજસ્થાનના નીમરાણા, બહેરોડ અને કોટપૂતલી જેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોને પણ વધુ સારી રેલવે કનેક્ટિવિટી મળવાની અપેક્ષા છે. જોકે, પ્રોજેક્ટની મંજૂરી, બાંધકામ અને અમલીકરણની સમયમર્યાદા અંગે સત્તાવાર વિગતોની પુષ્ટિ જરૂરી છે.
દિલ્હીથી મુંબઈ જતી ટ્રેનો જયપુર થઈને કેમ નથી જતી?
દિલ્હીથી મુંબઈ વચ્ચે રેલવે માર્ગની રચના ઐતિહાસિક રીતે વિકસેલી લાઇનો અને વિવિધ વિસ્તારોને જોડવાની જરૂરિયાતો સાથે સંકળાયેલી છે. હાલના મુખ્ય રેલવે રૂટમાં મથુરા, કોટા, રતલામ, વડોદરા અને સુરત જેવા સ્ટેશનોનો સમાવેશ થાય છે. બીજી તરફ, દિલ્હીથી જયપુર જવા માટે રેવાડી, અલવર અને બાંદિકુઈ તરફનો રૂટ ઉપયોગમાં લેવાય છે. આ બંને રૂટની રચના અલગ-અલગ સમયગાળામાં થઈ હતી. તેથી દિલ્હીથી જયપુર થઈને મુંબઈ પહોંચવાનો સીધો અને ઓછા અંતરનો સળંગ રેલવે માર્ગ ઐતિહાસિક રીતે વિકસ્યો નહોતો. જોકે, આ સ્થિતિને માત્ર અંગ્રેજોની એક ભૂલનું પરિણામ ગણવું યોગ્ય નથી; રેલવે લાઇનનું આયોજન તે સમયની આર્થિક જરૂરિયાતો, રજવાડાઓની વ્યવસ્થા, માલસામાનની હેરફેર અને ઉપલબ્ધ રેલવે ટેક્નોલોજી જેવા અનેક પરિબળો પર આધારિત હતું.
બ્રિટિશકાળમાં બ્રોડગેજ અને મીટરગેજનો ઉપયોગ
ભારતમાં રેલવેનો પ્રારંભ 1853માં થયો હતો. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન જુદા-જુદા વિસ્તારોમાં અલગ ગેજની રેલવે લાઇનો નાખવામાં આવી હતી. બ્રોડગેજમાં પાટા વચ્ચેનું અંતર આશરે 1,676 મિલીમીટર હોય છે, જ્યારે મીટરગેજમાં તે 1,000 મિલીમીટર હોય છે. મીટરગેજ લાઇન બનાવવાનો એક મુખ્ય હેતુ બાંધકામનો ખર્ચ ઘટાડવાનો હતો. તે સમયના કેટલાક રાજ્યો અને રજવાડાઓમાં મીટરગેજનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે મુખ્ય અને વધુ ટ્રાફિક ધરાવતા રૂટ પર બ્રોડગેજ પણ વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. બે અલગ ગેજની લાઇનો એકબીજા સાથે સીધી રીતે સુસંગત ન હોવાથી મુસાફરો અને માલસામાનને એક ટ્રેનમાંથી બીજી ટ્રેનમાં ખસેડવાની જરૂર પડતી હતી. સમય જતાં ભારતીય રેલવેએ મોટા ભાગની મીટરગેજ લાઇનોને બ્રોડગેજમાં રૂપાંતરિત કરી. જોકે, હાલના દિલ્હી-મુંબઈ રૂટની રચના માત્ર આ ગેજના તફાવતને કારણે થઈ હતી એવો નિષ્કર્ષ કાઢવા માટે વધુ ઐતિહાસિક પુરાવાની જરૂર છે.
દિલ્હી-જયપુરનો હાલનો રૂટ વળાંકવાળો કેમ છે?
દિલ્હી અને જયપુર વચ્ચેનું સીધું ભૌગોલિક અંતર આશરે 240 કિલોમીટરની આસપાસ છે, જ્યારે રેલવે માર્ગનું અંતર રૂટ અને ટ્રેન પ્રમાણે બદલાય છે. હાલની લાઇન રેવાડી, અલવર અને બાંદિકુઈ જેવા વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે. આ માર્ગનો વિકાસ સ્થાનિક શહેરો, વેપાર અને માલસામાનની હેરફેરને જોડવાની જરૂરિયાતો સાથે થયો હતો. જયપુર નજીક આવેલું સાંભર સરોવર ઐતિહાસિક રીતે મીઠાના ઉત્પાદન માટે જાણીતું રહ્યું છે. આ વિસ્તારમાં મીઠાની હેરફેર પણ રેલવેના વિકાસ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ રહી હતી. જોકે, દિલ્હી-જયપુર રેલવે રૂટ માત્ર સાંભર સરોવરને કારણે વળાંકવાળો બન્યો હતો એવો દાવો કરવા માટે પૂરતા સત્તાવાર ઐતિહાસિક આધારની જરૂર છે.
191 કિલોમીટરની નવી રેલવે લાઇનનો પ્રસ્તાવ
અહેવાલો અનુસાર, દિલ્હી અને જયપુર વચ્ચે આશરે 191 કિલોમીટર લાંબી નવી રેલવે લાઇનનો પ્રસ્તાવ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ રૂટ દિલ્હીથી રેવાડી, શાહજહાંપુર, નીમરાણા, બહેરોડ, કોટપૂતલી, પાવાટા-પ્રાગપુરા અને શાહપુરા થઈને જયપુર સુધી પહોંચવાનો હોવાનું જણાવાયું છે. પ્રસ્તાવિત લાઇન સંપૂર્ણપણે ડબલ ટ્રેક અને ઇલેક્ટ્રિફાઇડ હશે તો તેનાથી વધુ ટ્રેનો ચલાવવાની અને રેલવેની ક્ષમતા વધારવાની તક મળી શકે છે. જોકે, રેલવે બોર્ડ દ્વારા DPR અને ફાઇનલ લોકેશન સર્વેને મંજૂરી મળ્યાના દાવા તથા પ્રોજેક્ટની ચોક્કસ સ્થિતિની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરવી જરૂરી છે. સર્વે અથવા DPRની મંજૂરીનો અર્થ બાંધકામ શરૂ થઈ ગયું છે એવો થતો નથી.
દિલ્હી-જયપુરની મુસાફરીનો સમય ઘટવાની આશા
નવી લાઇનનું નિર્માણ અને સંચાલન સફળતાપૂર્વક થાય તો દિલ્હી અને જયપુર વચ્ચેનું રેલવે અંતર ઘટી શકે છે. તેના પરિણામે મુસાફરીના સમયમાં પણ ઘટાડો થવાની શક્યતા છે. અહેવાલોમાં મુસાફરીનો સમય હાલના આશરે ચાર કલાકથી ઘટીને બે થી અઢી કલાક થવાની આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. જોકે, વાસ્તવિક સમય ટ્રેનની ઝડપ, સ્ટોપેજ, સિગ્નલિંગ અને રૂટની કાર્યક્ષમતા પર આધારિત રહેશે. આવા રૂટથી દિલ્હી અને જયપુર વચ્ચે રોજિંદી અવરજવર કરતા કર્મચારીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને વેપારીઓને લાભ થઈ શકે છે. નીમરાણા અને બહેરોડ જેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં કામ કરતા લોકો માટે પણ રેલવે કનેક્ટિવિટી વધુ અનુકૂળ બની શકે છે.
નીમરાણા અને કોટપૂતલીના ઔદ્યોગિક વિકાસને વેગ
નીમરાણા અને આસપાસના વિસ્તારોમાં ઉત્પાદન અને ઔદ્યોગિક એકમો કાર્યરત છે. નવી રેલવે લાઇનથી મુસાફરોની અવરજવર ઉપરાંત માલસામાનની હેરફેર માટે પણ વધારાના વિકલ્પો ઊભા થઈ શકે છે. કાચો માલ અને તૈયાર ઉત્પાદનોની હેરફેર વધુ સરળ બને તો ઔદ્યોગિક એકમોના પરિવહન ખર્ચમાં ઘટાડાની શક્યતા રહે છે. આ ઉપરાંત, દિલ્હી-જયપુર વચ્ચે વધુ ઝડપી રેલવે કનેક્ટિવિટીથી રોજગાર, વ્યવસાય અને પ્રવાસનને પણ પ્રોત્સાહન મળી શકે છે. જોકે, આ લાભો પ્રોજેક્ટની અંતિમ રચના, માલગાડીઓ માટેની સુવિધાઓ અને વાસ્તવિક સંચાલન પર નિર્ભર રહેશે.
શું ગુજરાત અને મુંબઈ સુધીની મુસાફરી પણ ઝડપી બનશે?
દિલ્હી-જયપુર વચ્ચે નવી લાઇન બનવાથી રાજસ્થાનના કેટલાક વિસ્તારોની રેલવે કનેક્ટિવિટી સુધરી શકે છે. પરંતુ આથી દિલ્હીથી અમદાવાદ, સાણંદ, ધોલેરા અથવા મુંબઈ જતી તમામ ટ્રેનોનો રૂટ આપમેળે બદલાઈ જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. તે માટે રેલવે દ્વારા અલગથી રૂટ આયોજન, ટ્રેન સંચાલન અને જરૂરી માળખાકીય સુવિધાઓ અંગે નિર્ણય લેવો પડશે. આ પ્રસ્તાવ અમલમાં આવે તો દિલ્હી-જયપુર વચ્ચે મુસાફરી અને ઔદ્યોગિક પરિવહનને લાભ થવાની શક્યતા છે. હવે પ્રોજેક્ટની સત્તાવાર મંજૂરી, બાંધકામની સમયમર્યાદા અને ટ્રેનોના સંચાલન અંગેની વિગતો સામે આવ્યા બાદ તેની વાસ્તવિક અસર વધુ સ્પષ્ટ થશે.
