નેપાળ સરહદે મોટી કુદરતી આપત્તિ: શું ચીન ફરી વુહાન જેવો 'બ્લેકઆઉટ' રચીને સાચો આંકડો છુપાવી રહ્યું છે?

Nepal-China Border Disaster-China Faces Criticism Over Media Blackout and Data Censorship: નેપાળ અને ચીનની સરહદ નજીક આવેલા ગિરોંગ પોર્ટ (Girong Port) વિસ્તાર તેમજ હિમાલયન ક્ષેત્રમાં તાજેતરમાં વિનાશક પૂર, ભૂસ્ખલન અને ગ્લેશિયર સંબંધિત આફતે ભારે તબાહી મચાવી છે. આ કુદરતી આપત્તિમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો અસરગ્રસ્ત થયા છે. પરંતુ આ ઘટના બાદ જે રીતે માહિતી પર નિયંત્રણ મૂકવામાં આવી રહ્યું છે, તેનાથી ૨૦૨૦ના વુહાન કોરોના સમયગાળાની યાદ તાજી થઈ ગઈ છે. તે સમયે જે રીતે સત્ય ઉજાગર કરનારા નાગરિકોને ચૂપ કરાવવામાં આવ્યા હતા, તે જ રીતે આ આફત બાદ પણ મીડિયા અને સોશિયલ મીડિયા પર કડક સેન્સરશિપના અહેવાલો સામે આવી રહ્યા છે.

16 મોતનો સરકારી આંકડો કે વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ?
સત્તાવાર સરકારી માધ્યમોના અહેવાલો મુજબ આ દુર્ઘટનામાં માત્ર 16 લોકોના જ મોત દર્શાવાયા છે. જોકે, સ્થાનિક વિગતો અને સોશિયલ મીડિયા દાવા મુજબ ઘટનાના બીજા જ દિવસે 100 થી વધુ લોકો ગુમ હોવાની માહિતી બહાર આવી હતી. પૂરના ભયાનક પાણી અને કાટમાળમાં સેંકડો લોકો ફસાયા હોવાની આશંકા વચ્ચે સરકારી ચોપડે નોંધાયેલો મોતનો આંકડો વાસ્તવિકતાથી ઘણો દૂર હોવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે. આપત્તિના સ્થળેથી આવતા ગ્રાઉન્ડ વિડીયો અને ફોટોગ્રાફ્સ સોશિયલ મીડિયા પરથી ઝડપથી ડિલીટ કરવામાં આવી રહ્યા છે.

સોશિયલ મીડિયા પર કડક સાયબર નજર અને જેલની સજા
ચીન સરકારના સાયબર સુરક્ષા નિયમો હેઠળ આપત્તિ અંગે સરકારી આંકડા સિવાયના કોઈ પણ દાવા કે વિગતો પોસ્ટ કરવા બદલ કડક કાર્યવાહી થઈ રહી છે. વાસ્તવિક સ્થિતિ કે મૃત્યુઆંક શેર કરનારા યુઝર્સને દંડ તેમજ 3 થી 7 વર્ષ સુધીની કઠોર જેલની સજા થઈ શકે છે. 'Q', 'Liu' અને 'Zhang' જેવા ઈન્ટરનેટ યુઝર્સે હજારો લોકો ગુમ થવાની કે તણાઈ જવાની પોસ્ટ કરી હતી, જેને 'અફવા' ગણાવીને તેમની સામે તાત્કાલિક દંડાત્મક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.

વિદેશી મીડિયા પર રોક અને સરકારી રિપોર્ટિંગ પર જ નિર્ભરતા
આપત્તિગ્રસ્ત સરહદી ક્ષેત્ર પહેલેથી જ કડક નિયંત્રણ હેઠળ હોવાથી ત્યાં સ્વતંત્ર પત્રકારો અને વિદેશી મીડિયા માટે પહોંચવું અત્યંત મુશ્કેલ બની ગયું છે. હાલ મોટાભાગની વિગતો માત્ર સરકારી મીડિયા મારફતે જ બહાર આવી રહી છે, જેમાં બચાવ કામગીરીના સકારાત્મક ચિત્રો જ દર્શાવાઈ રહ્યા છે. સ્વતંત્ર રીતે ઘટનાસ્થળની પરિસ્થિતિ અને નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવું અશક્ય બની ગયું હોવાથી સાચી સ્થિતિ જાણી શકાતી નથી.

સરહદની બંને બાજુની માહિતીમાં મોટો તફાવત
એક તરફ આપત્તિથી પ્રભાવિત નેપાળના વિસ્તારોમાંથી બચાવ કામગીરી, મૃતકો અને ગુમ થયેલા લોકો અંગેની માહિતી, તસવીરો અને અપડેટ્સ સતત સામે આવી રહ્યા છે, ત્યારે બીજી તરફ સરહદ પાર ચીનના વિસ્તારમાંથી બહુ જ મર્યાદિત માહિતી બહાર આવી રહી છે. માહિતીના આ મોટા તફાવતે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પારદર્શિતા સામે મોટા પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો ઊભા કર્યા છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય ઈમેજ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સની ચિંતા
નેપાળ સરહદ નજીકનો આ વિસ્તાર રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં ચીન દ્વારા બનાવવામાં આવી રહેલા મોટા મોટા બંધ (Dams) અને અન્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ આ કુદરતી આફત પાછળનું એક કારણ હોવાની આશંકા સેવાઈ રહી છે. ચીન નથી ઈચ્છતું કે આ આપત્તિ બાદ તેના પ્રોજેક્ટ્સનું કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય ઓડિટ થાય. આ દુર્ઘટનાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મુશ્કેલ સમયમાં રાહત કાર્યની સાથે સાથે સાચી અને પારદર્શક માહિતી પણ ખૂબ જ જરૂરી છે.