Azam Khan Jauhar University: ઉત્તર પ્રદેશના રામપુરમાં આવેલી મૌલાના મોહમ્મદ અલી જૌહર યુનિવર્સિટી સામે એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED)એ મોટી કાર્યવાહી કરી છે. મની લોન્ડરિંગના કેસમાં તપાસ એજન્સીએ યુનિવર્સિટીની જમીન અને ઇમારતો સહિત ₹426.46 કરોડની સંપત્તિ કામચલાઉ ધોરણે જપ્ત કરી છે. EDના જણાવ્યા અનુસાર, આ સંપત્તિનું વર્તમાન બજાર મૂલ્ય આશરે ₹1,170 કરોડ છે. આ કાર્યવાહી ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ કેબિનેટ મંત્રી મોહમ્મદ આઝમ ખાન અને મૌલાના મોહમ્મદ અલી જૌહર ટ્રસ્ટ સાથે જોડાયેલા કેસમાં કરવામાં આવી છે.
PMLA હેઠળ યુનિવર્સિટીની સંપત્તિ જપ્ત
EDએ પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ (PMLA), 2002 હેઠળ આ કાર્યવાહી કરી છે. તપાસના કેન્દ્રમાં રામપુરના જૌહર નગર વિસ્તારમાં આવેલી જૌહર યુનિવર્સિટીની જમીન અને ઇમારતો છે. આ મિલકતો મૌલાના મોહમ્મદ અલી જૌહર ટ્રસ્ટની માલિકીની હોવાનું જણાવાયું છે. EDના જણાવ્યા અનુસાર, ટ્રસ્ટની સ્થાપના અને નિયંત્રણ આઝમ ખાન પાસે હતું અને તેઓ યુનિવર્સિટીના માનદ ચાન્સેલર પણ છે. તપાસ એજન્સીનો આરોપ છે કે યુનિવર્સિટીના બાંધકામ અને વિકાસ માટે વપરાયેલા ભંડોળના મોટા હિસ્સાનો કાયદેસર સ્ત્રોત સ્પષ્ટ થઈ શક્યો નથી. આથી એજન્સીએ સંબંધિત મિલકતોને કથિત ગુનાની આવક સાથે જોડીને જપ્ત કરવાની કાર્યવાહી કરી છે. જોકે, આ આરોપો અંગે અંતિમ નિર્ણય કાનૂની પ્રક્રિયા બાદ જ આવશે.
ખેડૂતોની જમીન અને દુશ્મન સંપત્તિ પર કબજાના આક્ષેપ
EDએ રામપુરના અઝીમનગર પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી 26 FIRના આધારે PMLA હેઠળ તપાસ શરૂ કરી હતી. આ ફરિયાદોમાં આરોપ હતો કે જૌહર યુનિવર્સિટીના નિર્માણ માટે ખેડૂતોની ખેતીની જમીન બળજબરીથી હસ્તગત કરવામાં આવી હતી. રામપુર જિલ્લા વહીવટીતંત્રના તપાસ અહેવાલ મુજબ, સિંગણખેડા ગામમાં આશરે 34 એકરમાં ફેલાયેલા દુશ્મન સંપત્તિના 45 પ્લોટ પર પણ ગેરકાયદે કબજો કરવામાં આવ્યો હોવાનો આરોપ છે. આ જમીન ટ્રસ્ટને ભાડે આપવામાં આવી હતી, પરંતુ બાદમાં દુશ્મન સંપત્તિના કસ્ટોડિયને લીઝ રદ કરી હતી. તેમ છતાં આ જમીનનો ઉપયોગ યુનિવર્સિટી માટે કરવામાં આવ્યો હોવાનો આરોપ તપાસમાં સામેલ છે. દુશ્મન સંપત્તિ એટલે કાયદા હેઠળ એવી મિલકત, જે દુશ્મન દેશના નાગરિકો અથવા સંબંધિત સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલી હોવાને કારણે સરકારના કસ્ટોડિયન હેઠળ આવે છે. EDના જણાવ્યા મુજબ, સંબંધિત જમીનનો કબજો પાછો મેળવવાની કાર્યવાહી પણ કરવામાં આવી હતી.
સરકારી કોન્ટ્રાક્ટના નાણાં યુનિવર્સિટીમાં વપરાયાનો આરોપ
EDની તપાસમાં એવો આરોપ સામે આવ્યો છે કે સરકારી કોન્ટ્રાક્ટમાંથી મળેલા નાણાંનો એક ભાગ જૌહર યુનિવર્સિટીના બાંધકામ અને વિકાસ માટે વાળવામાં આવ્યો હતો. તપાસ એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ મેળવનારા કેટલાક કોન્ટ્રાક્ટરોએ ટ્રસ્ટને નાણાં અને બાંધકામ સામગ્રી પૂરી પાડી હતી. એક કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેક્ટરે આપેલા નિવેદનનો ઉલ્લેખ કરતાં EDએ જણાવ્યું હતું કે કંપનીને જાહેર બાંધકામ વિભાગ (PWD) તરફથી આશરે ₹186 કરોડના કોન્ટ્રાક્ટ મળ્યા હતા. આ કોન્ટ્રાક્ટની કુલ રકમમાંથી 30થી 40 ટકા રકમ યુનિવર્સિટી માટે બાંધકામ સામગ્રી ખરીદવામાં વપરાઈ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. બીજી એક પેઢીના ભાગીદારોએ પણ આઝમ ખાનના પ્રભાવ હેઠળ કામ કર્યું હોવાની કબૂલાત કરી હોવાનું તપાસ એજન્સીએ જણાવ્યું છે. આ પેઢી દ્વારા ટ્રસ્ટને ₹40 લાખનું દાન આપવામાં આવ્યું હોવાનો પણ ઉલ્લેખ છે. ED આ વ્યવહારોની તપાસ સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ અને ટ્રસ્ટને મળેલા નાણાં વચ્ચેના સંભવિત સંબંધના સંદર્ભમાં કરી રહી છે.
2016માં ઘરો તોડવા અને સરકારી મશીનોના ઉપયોગના આક્ષેપ
EDએ રામપુર પોલીસ દ્વારા આઝમ ખાન અને અન્ય લોકો સામે નોંધાયેલી 28 અન્ય FIRને પણ તપાસમાં સામેલ કરી છે. આમાંથી અનેક કેસોમાં ચાર્જશીટ દાખલ થઈ હોવાનું એજન્સીએ જણાવ્યું છે. ફરિયાદોમાં આરોપ છે કે વર્ષ 2016માં રામપુર શહેરમાં કેટલાક પરિવારોનાં ઘરો બુલડોઝરથી તોડી પાડવામાં આવ્યાં હતાં. આ પરિવારોમાંથી કેટલાક વકફ મિલકતો પર ભાડૂઆત તરીકે રહેતા હતા. આરોપ મુજબ, રહેવાસીઓને ધમકાવવામાં આવ્યા હતા, તેમના પર હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા અને તેમની રોકડ, ઘરેણાં તથા પશુધન લૂંટી લેવામાં આવ્યાં હતાં. તપાસમાં એવો આરોપ પણ સામેલ છે કે તોડી પાડવામાં આવેલા ઘરોનો કાટમાળ ટ્રકો મારફતે જૌહર યુનિવર્સિટી પહોંચાડવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત, રામપુર નગરપાલિકા માટે ખરીદવામાં આવેલા સફાઈ મશીનોનો ઉપયોગ પણ યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં કરવામાં આવ્યો હોવાનો આરોપ છે. આ તમામ બાબતો અંગે ED સરકારી સંસાધનોના કથિત દુરુપયોગની તપાસ કરી રહી છે.
જાહેર નાણાંથી બનેલી ઇમારતોની માલિકી બદલાઈ હોવાનો દાવો
EDના જણાવ્યા અનુસાર, ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે યુનિવર્સિટીના ખાનગી કેમ્પસમાં પંડાલ, OBC વિદ્યાર્થીઓ માટેની છાત્રાલય અને હોસ્પિટલ બ્લોકના બાંધકામ માટે કુલ ₹23.41 કરોડ મંજૂર કર્યા હતા. વર્ષ 2015માં પંડાલના બાંધકામ માટે ₹12.16 કરોડ મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા. તે સમયે સરકારી આદેશમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે પંડાલ ઉત્તર પ્રદેશ સરકારના સંસ્કૃતિ વિભાગની માલિકીનો રહેશે અને રાજ્ય સરકાર તેનો મફત ઉપયોગ કરી શકશે. જોકે, EDના જણાવ્યા અનુસાર, વર્ષ 2016માં બીજા સરકારી આદેશ દ્વારા આ શરતોમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ પંડાલની માલિકી જૌહર યુનિવર્સિટીને સોંપવામાં આવી અને રાજ્ય સરકારના મફત ઉપયોગની શરત દૂર કરવામાં આવી હોવાનો આરોપ છે. તપાસ એજન્સીનું કહેવું છે કે જાહેર નાણાંથી બનેલી મિલકતની માલિકી ખાનગી યુનિવર્સિટીને સોંપવાની બાબત તપાસનો મહત્ત્વનો ભાગ છે. તે સમયે આઝમ ખાન ઉત્તર પ્રદેશ સરકારમાં કેબિનેટ મંત્રી હતા અને શહેરી વિકાસ વિભાગ સાથે સંકળાયેલી જવાબદારીઓ સંભાળતા હતા. આ કામોમાં ઉત્તર પ્રદેશ જલ નિગમની ભૂમિકા પણ તપાસ હેઠળ હોવાનું જણાવાયું છે.
ધારાસભ્યના સ્થાનિક વિકાસ ભંડોળ અને દાનની તપાસ
EDની તપાસમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે MLA/MLC સ્થાનિક વિસ્તાર વિકાસ ભંડોળમાંથી આશરે ₹6.60 કરોડનો ઉપયોગ યુનિવર્સિટીના ખાનગી કેમ્પસમાં કામો માટે થયો હતો. આ કામો ઉત્તર પ્રદેશ જલ નિગમ દ્વારા કરવામાં આવ્યાં હતાં, જેના પર તે સમયે આઝમ ખાન અધ્યક્ષ તરીકે કાર્યરત હતા. આ ઉપરાંત, મેરઠની બે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ જૌહર ટ્રસ્ટને ₹6.24 કરોડનું દાન આપ્યું હોવાનો પણ ઉલ્લેખ છે. EDને શંકા છે કે આ દાન મેળવવા માટે રાજકીય પ્રભાવનો ઉપયોગ થયો હોઈ શકે છે. તપાસ એજન્સી આ વ્યવહારો અને તેમની પાછળના નાણાકીય સ્ત્રોતોની તપાસ કરી રહી છે.
₹499.09 કરોડના મૂલ્યાંકન સામે ટ્રસ્ટે ₹78.32 કરોડનો ખર્ચ દર્શાવ્યો
EDના જણાવ્યા અનુસાર, 10 નવેમ્બર, 2023ના મૂલ્યાંકન અહેવાલમાં યુનિવર્સિટી કેમ્પસની 59 ઇમારતોનો બાંધકામ ખર્ચ ₹494.46 કરોડ આંકવામાં આવ્યો હતો. જમીન ખરીદવા માટેના 114 વેચાણ દસ્તાવેજોના આધારે જમીનની કિંમત ₹4.63 કરોડ ગણવામાં આવી હતી. આ રીતે જમીન અને ઇમારતો સહિત સમગ્ર કેમ્પસનું મૂલ્યાંકન ₹499.09 કરોડ કરવામાં આવ્યું હતું. બીજી તરફ, ટ્રસ્ટે આવકવેરા રિટર્નમાં યુનિવર્સિટીના બાંધકામ અને જમીન ખરીદી માટે કુલ ₹78.32 કરોડનો મૂડી ખર્ચ દર્શાવ્યો હતો. EDના જણાવ્યા અનુસાર, તેમાં ₹12.29 કરોડના દાનને કાયદેસર ગણ્યા બાદ પણ કુલ ખર્ચ અને કાયદેસર ભંડોળ વચ્ચે મોટો તફાવત રહ્યો હતો. તપાસ એજન્સીનો દાવો છે કે યુનિવર્સિટી કેમ્પસના કુલ ₹499.09 કરોડના અંદાજિત ખર્ચ સામે માત્ર ₹72.63 કરોડના કાયદેસર નાણાકીય સ્ત્રોતોનો હિસાબ મળી શક્યો હતો. આ ગણતરી પ્રમાણે ₹426.46 કરોડના ભંડોળનો સ્ત્રોત સ્પષ્ટ થયો નહોતો. EDએ આ ₹426.46 કરોડને કથિત ગુનાની આવક ગણીને યુનિવર્સિટીની જમીન અને ઇમારતો જપ્ત કરવાની કાર્યવાહી કરી છે.
19 ઓગસ્ટે સર્ચ ઓપરેશન, તપાસ ચાલુ
EDએ જણાવ્યું હતું કે 19 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ જૌહર યુનિવર્સિટી અને તેની સાથે સંકળાયેલા સ્થળોએ સર્ચ ઓપરેશન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. આ દરમિયાન ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો અને દસ્તાવેજો જપ્ત કરવામાં આવ્યાં હતાં. તપાસ એજન્સી આ સામગ્રીનું મની લોન્ડરિંગ કેસના સંદર્ભમાં વિશ્લેષણ કરી રહી છે. આ કેસમાં સંપત્તિની જપ્તી કામચલાઉ કાર્યવાહી છે. ₹426.46 કરોડની સંપત્તિ જપ્ત કરવામાં આવી હોવા છતાં તેનું વર્તમાન બજાર મૂલ્ય આશરે ₹1,170 કરોડ હોવાનું EDએ જણાવ્યું છે. તપાસ આગળ વધતાં આરોપો, નાણાકીય વ્યવહારો અને મિલકતોના કાયદેસર સ્ત્રોત અંગે વધુ વિગતો સામે આવી શકે છે. અંતિમ જવાબદારી અને દોષિતતા અંગેનો નિર્ણય સંબંધિત ન્યાયિક પ્રક્રિયા બાદ જ લેવામાં આવશે.
