Arunachal Pradesh Siang Dam: અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રસ્તાવિત 11,200 મેગાવોટના સિયાંગ અપર મલ્ટીપર્પઝ પ્રોજેક્ટ (SUMP)ને ભારતની જળ સુરક્ષા અને ચીનના બ્રહ્મપુત્ર નદી પરના વિશાળ જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટના સંભવિત પ્રભાવ સામે વ્યૂહાત્મક પગલા તરીકે જોવામાં આવે છે. જોકે, આ પ્રોજેક્ટને લઈને સ્થાનિક આદિ આદિવાસી સમુદાયોમાં ભારે વિરોધ છે. લોકોને પોતાની પૂર્વજોની જમીન, આજીવિકા, પર્યાવરણ અને સાંસ્કૃતિક વારસો ગુમાવવાનો ડર છે. તાજેતરમાં વિરોધ દરમિયાન તોડફોડ અને આગચંપીની ઘટનાઓના અહેવાલો બાદ વિસ્તારમાં તણાવ વધ્યો છે.
સિયાંગ ડેમને લઈને વિરોધ કેમ વકર્યો?
અહેવાલો અનુસાર, 23 ઓક્ટોબરે અરુણાચલ પ્રદેશના પૂર્વ સિયાંગ જિલ્લામાં વિરોધ હિંસક બન્યો હતો. આ દરમિયાન કેટલાક સ્થાનિક રાજકારણીઓનાં ઘરો, એક પોલીસ સ્ટેશન અને સરકારી કંપની NHPCની કચેરીમાં તોડફોડ તથા આગચંપીની ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. ત્યારબાદ વિસ્તારમાં સુરક્ષા વધારવામાં આવી અને કેન્દ્રીય સશસ્ત્ર પોલીસ દળોને તૈનાત કરવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. સિયાંગ અપર મલ્ટીપર્પઝ પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કરી રહેલા સંગઠનોની મુખ્ય માગ છે કે પ્રોજેક્ટ રદ કરવામાં આવે અને તેનો પ્રારંભિક શક્યતા અહેવાલ (PFR) નકારવામાં આવે. આદિ બને કેબાંગ સહિતનાં સ્થાનિક સંગઠનોનો મત છે કે માત્ર પ્રાથમિક સર્વેને મંજૂરી આપવાથી ભવિષ્યમાં વિશાળ ડેમ બાંધવાનો માર્ગ મોકળો થઈ શકે છે.
સિયાંગ નદી સ્થાનિક લોકો માટે જીવનરેખા
સિયાંગ નદીનો ઉદ્ભવ તિબેટમાં થાય છે, જ્યાં તેને યાર્લુંગ ત્સાંગપો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રવેશે ત્યારે સિયાંગ અથવા દિહાંગ તરીકે ઓળખાય છે. આગળ જતાં અન્ય નદીઓ સાથે મળીને તે બ્રહ્મપુત્ર નદીની મુખ્ય જળપ્રણાલીનો ભાગ બને છે, જે આસામમાંથી વહે છે અને પછી બાંગ્લાદેશ તરફ આગળ વધે છે. આ નદી સ્થાનિક લોકો માટે માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નથી, પરંતુ તેમની ખેતી, આજીવિકા, પરંપરાઓ અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ સાથે પણ જોડાયેલી છે. તેથી વિશાળ જળાશય બનવાની શક્યતા સ્થાનિક સમુદાયોમાં ચિંતા પેદા કરે છે.
ચીનના વિશાળ ડેમ સામે ભારતની વ્યૂહાત્મક યોજના
ચીને જુલાઈ 2025માં તિબેટ સ્વાયત્ત પ્રદેશના મેડોગ વિસ્તારમાં યાર્લુંગ ત્સાંગપો નદી પર વિશાળ જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટનું બાંધકામ શરૂ કર્યું હોવાના અહેવાલ છે. આ પ્રોજેક્ટની સંભવિત વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા આશરે 60,000 મેગાવોટ જણાવવામાં આવે છે. તેની કિંમત અને ક્ષમતાના આંકડા અંગે સત્તાવાર દસ્તાવેજો સાથે પુષ્ટિ કરવી જરૂરી છે. ભારત માટે ચિંતા એ છે કે બ્રહ્મપુત્રના ઉપરવાસમાં ચીન દ્વારા મોટા પાયે જળસંસાધનોનું નિયંત્રણ કરવામાં આવે તો નીચેના વિસ્તારોમાં પાણીના પ્રવાહ અને સમય પર અસર પડી શકે છે. ખાસ કરીને પૂર, દુષ્કાળ અને પાણીના અચાનક વધઘટના જોખમોને લઈને ભારત અને બાંગ્લાદેશમાં ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. આ સંદર્ભમાં ભારતનો સિયાંગ પ્રોજેક્ટ વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવે છે. સરકારના દૃષ્ટિકોણ મુજબ, વિશાળ જળાશય પાણીનો સંગ્રહ કરી શકે છે, વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકે છે અને યોગ્ય સંચાલન થાય તો નદીના પ્રવાહના વ્યવસ્થાપનમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. જોકે, ડેમ હોવાને કારણે ચીનના કોઈપણ સંભવિત પાણી છોડવાના નિર્ણયની અસર સંપૂર્ણપણે અટકી જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. વાસ્તવિક અસર ડેમની રચના, જળાશયની ક્ષમતા, સંચાલનના નિયમો અને નદીના કુદરતી પ્રવાહ પર આધારિત રહેશે.
11,200 મેગાવોટના પ્રોજેક્ટથી શું ફાયદા થઈ શકે?
સિયાંગ અપર મલ્ટીપર્પઝ પ્રોજેક્ટનો હેતુ માત્ર વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનો નથી. સરકારના પ્રસ્તાવ મુજબ, તેના સંભવિત ફાયદાઓમાં નીચેની બાબતો સામેલ છે:
- વીજ ઉત્પાદન: ઉત્તરપૂર્વ અને દેશના અન્ય વિસ્તારોની વીજળીની જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
- પાણીનો સંગ્રહ: વિશાળ જળાશય દ્વારા પાણીનો સંગ્રહ કરી શકાય છે.
- પૂર વ્યવસ્થાપન: યોગ્ય સંચાલન અને આગોતરી ચેતવણીની વ્યવસ્થા હોય તો પૂર સામેની તૈયારીમાં મદદ મળી શકે છે.
- આર્થિક વિકાસ: બાંધકામ, પરિવહન અને અન્ય માળખાગત સુવિધાઓના વિકાસથી સ્થાનિક રોજગારીની તકો ઊભી થઈ શકે છે.
- જળ સુરક્ષા: ભારતને બ્રહ્મપુત્રના ઉપરવાસમાં થનારા ફેરફારો અંગે પોતાની તૈયારી મજબૂત કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
મુખ્યમંત્રી પેમા ખાંડુએ પ્રોજેક્ટની અંદાજિત જીવંત જળસંગ્રહ ક્ષમતા આશરે 9.2 અબજ ઘનમીટર હોવાનું જણાવ્યું હોવાનો અહેવાલ છે. તેની સરખામણી ચીનના પ્રોજેક્ટની ક્ષમતા સાથે કરવામાં આવે છે. જોકે, આવા આંકડાઓની તુલના કરતાં પહેલાં બંને પ્રોજેક્ટની ટેકનિકલ વિગતો અને સંગ્રહ ક્ષમતાની વ્યાખ્યા સરખાવવી જરૂરી છે.
આદિ સમુદાયોને પોતાની જમીન ગુમાવવાનો ડર
સ્થાનિક લોકોના વિરોધ પાછળનો સૌથી મોટો મુદ્દો જમીન અને પુનર્વસન છે. વિશાળ ડેમ અને જળાશય બનશે તો આસપાસનાં ગામો, ખેતીની જમીનો અને પરંપરાગત વસાહતો પર અસર પડી શકે છે. આદિ સમુદાયોને પોતાની પૂર્વજોની જમીન, કુદરતી સંસાધનો અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો ગુમાવવાનો ભય છે. સ્થાનિક પત્રકાર ટોંગમ રીનાના જણાવ્યા મુજબ, સિયાંગ વિસ્તારમાં મોટા પ્રોજેક્ટનો વિરોધ દાયકાઓથી ચાલે છે અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તે વધુ તીવ્ર બન્યો છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે, વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન પોલીસ દ્વારા ટીયર ગેસના ઉપયોગની ઘટનાઓથી યુવા પેઢીમાં પણ નારાજગી વધી છે. સ્થાનિક વિરોધીઓનું કહેવું છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના નામે પ્રોજેક્ટ આગળ ધપાવતાં પહેલાં તેમની ચિંતાઓ સાંભળવી જોઈએ. કેટલાક લોકો માને છે કે સ્થાનિક સમુદાયોના વિરોધને રાષ્ટ્રવિરોધી ગણાવવાથી સંવાદની શક્યતાઓ ઘટે છે અને અસંતોષ વધે છે.
Gen Z કેમ વિરોધમાં જોડાઈ રહી છે?
અરુણાચલ પ્રદેશના યુવાનો માટે આ મુદ્દો માત્ર વીજળી ઉત્પાદન કે વિકાસનો નથી. તેમની ચિંતાઓમાં પર્યાવરણનું રક્ષણ, પરંપરાગત જમીન પરના અધિકારો, સ્થાનિક સંસ્કૃતિનું જતન અને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સમુદાયની ભાગીદારીનો સમાવેશ થાય છે. યુવા પેઢીનો એક વર્ગ માને છે કે પ્રોજેક્ટ અંગેનો નિર્ણય લેતાં પહેલાં ગામોના પરંપરાગત નેતાઓ, સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને અસરગ્રસ્ત પરિવારો સાથે ખુલ્લી ચર્ચા થવી જોઈએ. વ્યક્તિગત પરિવારોના હસ્તાક્ષરોને સમગ્ર ગામની સંમતિ સમાન ગણવી યોગ્ય નથી, એવી દલીલ પણ વિરોધી સંગઠનો કરે છે. આથી, Gen Zનો વિરોધ વિકાસના દરેક પ્રયાસનો વિરોધ હોવાને બદલે વિકાસની પ્રક્રિયામાં સ્થાનિક અધિકારો, પારદર્શિતા અને પર્યાવરણીય જોખમોને યોગ્ય સ્થાન આપવાની માગ તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
સરકારનું શું કહેવું છે?
અરુણાચલ પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી પેમા ખાંડુએ જણાવ્યું છે કે ડેમ બાંધવાનો અંતિમ નિર્ણય હજુ લેવામાં આવ્યો નથી. તેમના કહેવા પ્રમાણે, જો નિષ્ણાતોના અભ્યાસમાં પ્રોજેક્ટ અયોગ્ય જણાશે તો સરકાર તેને આગળ નહીં વધારે. પ્રોજેક્ટ આગળ વધારવા માટે પર્યાવરણીય અને સામાજિક અસરનું મૂલ્યાંકન, વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ, જરૂરી કાનૂની મંજૂરીઓ અને અસરગ્રસ્ત સમુદાયો સાથે ચર્ચા કરવાની જરૂર પડશે. સરકારનો દાવો છે કે પ્રારંભિક શક્યતા અભ્યાસનો હેતુ પ્રોજેક્ટ ટેકનિકલી અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રીતે શક્ય છે કે નહીં તે જાણવાનો છે. પરંતુ વિરોધ કરી રહેલા લોકોની ચિંતા એ છે કે એકવાર સર્વેક્ષણ અને પ્રાથમિક અભ્યાસ શરૂ થઈ જાય પછી પ્રોજેક્ટને અટકાવવો વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. તેથી તેઓ શરૂઆતના તબક્કે જ પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કરી રહ્યા છે.
ભૂકંપનું જોખમ અને પર્યાવરણીય ચિંતાઓ
અરુણાચલ પ્રદેશ અને તિબેટનો આ વિસ્તાર ભૂકંપની દૃષ્ટિએ સંવેદનશીલ છે. અહીં વિશાળ ડેમ બાંધવા માટે ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય પરિસ્થિતિ, ભૂકંપના જોખમો, ભૂસ્ખલન, નદીના કુદરતી પ્રવાહ અને જળાશયની સલામતીનું ઊંડાણપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. સ્થાનિકો માટે એક મોટો પ્રશ્ન એ પણ છે કે ડેમના કારણે પર્યાવરણમાં કેવો ફેરફાર થશે અને જો કોઈ કુદરતી આફત આવે તો નીચેના વિસ્તારો પર તેની શું અસર પડશે. આ પ્રશ્નોના જવાબ માત્ર રાજકીય નિવેદનો કે પ્રાથમિક અહેવાલથી નહીં, પરંતુ સ્વતંત્ર અને પારદર્શક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસથી જ મળી શકે છે.
જળ સુરક્ષા અને સ્થાનિક અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જરૂરી
ભારત માટે સિયાંગ પ્રોજેક્ટ ચીનના ઉપરવાસના જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ સામેની વ્યૂહાત્મક તૈયારી અને ઊર્જા ઉત્પાદનના દૃષ્ટિકોણથી મહત્વપૂર્ણ હોઈ શકે છે. પરંતુ સ્થાનિક આદિ સમુદાયોની જમીન, આજીવિકા, સંસ્કૃતિ અને પર્યાવરણ અંગેની ચિંતાઓને અવગણીને આગળ વધવું વિવાદને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે. આગળનો માર્ગ પારદર્શક અભ્યાસ, સ્વતંત્ર નિષ્ણાતોની સલાહ, અસરગ્રસ્ત લોકોની અર્થપૂર્ણ ભાગીદારી અને જોખમો અંગેની સ્પષ્ટ માહિતીમાંથી પસાર થાય છે. અંતે, પ્રોજેક્ટનો નિર્ણય માત્ર તેની મેગાવોટ ક્ષમતા કે વ્યૂહાત્મક મહત્વના આધારે નહીં, પરંતુ તેની સામાજિક, પર્યાવરણીય અને સુરક્ષા સંબંધિત અસરોના સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન બાદ લેવો જરૂરી છે.
