Supreme Court Alcohol Prohibition: દારૂબંધીની અસરકારકતા અંગે સવાલ ઉઠાવતા સુપ્રીમ કોર્ટે દારૂ પર પ્રતિબંધ સાથે જોડાયેલી પાંચ મોટી સમસ્યાઓ તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. 18 સપ્ટેમ્બરે જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચે મહારાષ્ટ્ર પોઈઝન્સ રૂલ્સના નિયમ 18A અને 18B રદ કરતી વખતે દારૂબંધીના અમલથી ઊભી થતી મહેસૂલની ખોટ, અમલીકરણનો ખર્ચ, પોલીસમાં ભ્રષ્ટાચાર, ગેરકાયદેસર દારૂના ધંધા અને ડ્રગ્સના વધતા જોખમ જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. કોર્ટે ગુજરાત સહિત વિવિધ રાજ્યોમાં થયેલી ઝેરી દારૂની દુર્ઘટનાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
સરકારને એક્સાઇઝ ડ્યુટીનું નુકસાન
કોર્ટે દારૂબંધી સાથે જોડાયેલા પ્રથમ મુદ્દા તરીકે સરકારને મળતી એક્સાઇઝ આવકની ખોટનો ઉલ્લેખ કર્યો. સાથે જ પ્રતિબંધનો અમલ કરાવવા, ગેરકાયદેસર દારૂની હેરફેર રોકવા અને દેખરેખ રાખવા માટે થતો સરકારી ખર્ચ પણ એક મહત્વનો મુદ્દો હોવાનું નોંધાયું હતું.
પોલીસ અને વહીવટી તંત્ર સામે ભ્રષ્ટાચારનો સવાલ
કોર્ટના અવલોકન મુજબ, જ્યારે દારૂનો ગેરકાયદેસર વેપાર વધે છે ત્યારે કાયદાના અમલ સાથે જોડાયેલા તંત્રમાં ભ્રષ્ટાચારનું જોખમ પણ ઊભું થાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે દારૂબંધી સાથે જોડાયેલા પાંચ “evils”માં પોલીસ ભ્રષ્ટાચારનો પણ સમાવેશ કર્યો હતો.
ગેરકાયદેસર અને ઝેરી દારૂનો ધંધો
સુપ્રીમ કોર્ટે દારૂબંધીના પરિણામે ગેરકાયદેસર દારૂ બનાવવાના અને વેચવાના ધંધા અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી. કોર્ટના ચુકાદામાં નોંધાયું કે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ દારૂના વેપારને ભૂગર્ભમાં ધકેલી શકે છે, જેના કારણે અનિયંત્રિત અને જોખમી દારૂનું જોખમ વધી શકે છે. ગુજરાતમાં ભૂતકાળમાં બનેલી અનેક લઠ્ઠાકાંડની ઘટનાઓનો પણ આ સંદર્ભમાં ઉલ્લેખ થયો હતો.
નશીલા પદાર્થોનું વધતું જોખમ
દારૂની ઉપલબ્ધતા પર પ્રતિબંધ બાદ લોકો અન્ય નશીલા પદાર્થો તરફ વળી શકે છે તે મુદ્દાને પણ કોર્ટે પાંચ સમસ્યાઓમાં સામેલ કર્યો હતો. એટલે કે દારૂબંધીનો હેતુ નશાખોરી ઘટાડવાનો હોય, છતાં તેની સાથે અન્ય નશીલા પદાર્થોના ઉપયોગના જોખમ અંગે પણ નીતિગત સવાલો ઊભા થઈ શકે છે.
1991ના મુંબઈ લઠ્ઠાકાંડ બાદ બનાવાયા હતા નિયમો
આ સમગ્ર મામલો મહારાષ્ટ્રના પોઈઝન્સ રૂલ્સના નિયમ 18A અને 18B સાથે જોડાયેલો હતો. આ નિયમો હેઠળ મિથેનોલની ખરીદી પર નિયંત્રણો મૂકવામાં આવ્યા હતા અને બિન-દવા ઉત્પાદકોને વેચાણ પહેલાં તેમાં કડવાશ લાવનાર પદાર્થ અને રંગ ઉમેરવાનું ફરજિયાત હતું. 1991માં મુંબઈમાં મિથેનોલયુક્ત ઝેરી દારૂ પીવાથી 93 લોકોનાં મોત થયા બાદ આ પ્રકારના નિયમો બનાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે નિયમો કેમ રદ કર્યા?
કોર્ટે જણાવ્યું કે મિથેનોલમાં કડવાશ અને રંગ ઉમેરવાથી ગેરકાયદેસર દારૂના ઉત્પાદનની મૂળ સમસ્યા ઉકેલાતી નથી. ગેરકાયદેસર ચેનલો, મિથેનોલની ચોરી-વહેંચણી અને અમલીકરણમાં ભ્રષ્ટાચાર જેવા કારણો નિયમોના દાયરાની બહાર પણ રહી શકે છે. તેથી નિયમ 18A અને 18Bને કોર્ટે મનસ્વી અને અપ્રમાણસર ગણાવી રદ કર્યા.
