Supreme Court Gyanesh Kumar CEC Hearing 3 Dozen Petitions: મુખ્ય ચૂંટણી આયુક્ત (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર અને ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI)ની કામગીરીને પડકારતી આશરે ત્રણ ડઝન જેટલી અરજીઓ પર આજે સુપ્રીમ કોર્ટમાં મહત્વની સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવશે. આ અરજીઓમાં મતદાતા યાદીની સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ની પ્રક્રિયા, ચૂંટણી પંચ દ્વારા નિર્ણયો લેવાની આંતરિક પદ્ધતિ અને વર્ષ 2023માં ચૂંટણી આયુક્તોની નિમણૂક માટે બનાવવામાં આવેલા કાયદાની કાયદેસરતા પર ગંભીર પ્રશ્નાર્થો ઉભા કરવામાં આવ્યા છે. અરજદારોએ સમગ્ર મામલાની નિષ્પક્ષ તપાસ કરાવવા અને SIR ની કાર્યવાહી પર ત્વરિત રોક લગાવવાની માંગ કરી છે. બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે સોગંદનામું રજૂ કરીને તમામ આક્ષેપોને નકારી કાઢ્યા છે.
ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચ કરશે બે મુખ્ય મુદ્દાઓ પર સુનાવણી
સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની સંયુક્ત બેન્ચ આ મામલાની સુનાવણી કરશે. અરજીઓમાં મુખ્યત્વે બે મોટા બંધારણીય મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે:
પ્રથમ મુદ્દો: મુખ્ય ચૂંટણી આયુક્ત જ્ઞાનેશ કુમારના નિર્ણયો અને મતદાતા યાદીમાં કરવામાં આવી રહેલા ફેરફારો અંગે.
બીજો મુદ્દો: ચૂંટણી આયુક્તોની નિમણૂક માટે પસાર કરવામાં આવેલા 'મુખ્ય નિર્વાચન આયુક્ત અને અન્ય નિર્વાચન આયુક્ત અધિનિયમ, 2023'ની બંધારણીય માન્યતા અંગે.
જ્ઞાનેશ કુમારના નિર્ણયો પર કેમ ઉઠ્યા ગંભીર સવાલો?
ચૂંટણી પંચની અંદર જ મતભેદો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા બાદ મુખ્ય ચૂંટણી આયુક્ત જ્ઞાનેશ કુમારની કામગીરી પર વિવાદ વકર્યો હતો. ત્યારબાદ રાકેશ કુમાર સિંહ, અરુણ આનંદ ગિરી, કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધી, કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે અને INDIA બ્લોકના 12 વિપક્ષી નેતાઓએ અરજીઓ દાખલ કરી હતી. અરજદારોનો આક્ષેપ છે કે, જ્ઞાનેશ કુમારે અન્ય બે ચૂંટણી આયુક્તો સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીની સંમતિ વિના જ અનેક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લીધા હતા. ઓક્ટોબર 2025થી ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન બંને આયુક્તોએ ડેટાના કેન્દ્રીકરણ અને મતદાતા યાદીના સંચાલન અંગેના ઓછામાં ઓછા 14 નિર્ણયો પર લેખિત વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. આ ઉપરાંત ફોર્મ-6માં ફેરફારો અને મહારાષ્ટ્ર સહિતના રાજ્યોમાં લાખો મતદારોના નામ દૂર કરવા અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
અરજદારોની તપાસ પંચની માંગ અને ચૂંટણી પંચની સફાઈ
અરજદારોએ માંગ કરી છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત જજની અધ્યક્ષતામાં તપાસ પંચની રચના કરવામાં આવે અથવા વિશેષ તપાસ ટીમની રચના કરીને તપાસ સોંપવામાં આવે. સાથોસાથ દેશભરમાં ચાલી રહેલા SIRને ગેરકાયદે જાહેર કરીને રોક લગાવવાની માંગ કરાઈ છે. જોકે, ચૂંટણી પંચે પોતાના સોગંદનામામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જૂન 2025, ઓક્ટોબર 2025 અને મે 2026ના તમામ આદેશો ત્રણેય આયુક્તોની સંમતિથી લેવાયા હતા અને ફાઈલ પરનો કોઈ વાંધો આખરી નિર્ણય ગણાતો નથી. ફોર્મ-6માં પણ કોઈ બદલાવ કરાયો નથી.
ચૂંટણી આયુક્તોની નિમણૂકના 2023ના કાયદાને પડકાર
એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR), લોક પ્રહરી NGO અને કોંગ્રેસ નેતા જયા ઠાકુરે 2023ના નિમણૂક કાયદાને પડકાર્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ આદેશ આપ્યો હતો કે, આયુક્તોની પસંદગી સમિતિમાં વડાપ્રધાન, વિપક્ષી નેતા અને ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સામેલ રહેશે પરંતુ, 2023ના કાયદા દ્વારા મુખ્ય ન્યાયાધીશને હટાવીને કેન્દ્રીય મંત્રીને સામેલ કરવામાં આવ્યા, જેનાથી સમિતિમાં સરકારની બહુમતી થઈ જાય છે. આ ઉપરાંત કલમ-16 હેઠળ આયુક્તોને આપવામાં આવેલા કાનૂની સંરક્ષણને પણ પડકારવામાં આવ્યું છે. આ કાયદા પર અગાઉ જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ એસ.સી. શર્માની પીઠનો નિર્ણય વિભાજિત રહ્યો હોવાથી મામલો બંધારણીય પીઠ સમક્ષ મોકલવાની ભલામણ કરાઈ હતી.
વધારાની માહિતી: ભારતીય ચૂંટણી પંચની બંધારણીય સ્વાયત્તતા
કલમ-324નું મહત્વ: ભારતીય બંધારણની કલમ-324 હેઠળ ચૂંટણી પંચને સ્વતંત્ર અને ન્યાયી ચૂંટણીઓ યોજવા માટેની સંપૂર્ણ સત્તા આપવામાં આવી છે.
નિમણૂક પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા: લોકશાહી ઢાંચાને જાળવી રાખવા માટે ચૂંટણી કમિશનરોની પસંદગી પ્રક્રિયા તટસ્થ રહે તે અત્યંત અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે.
