Ahmedabad Industrial Relocation: અમદાવાદમાં વર્ષ 2030માં યોજાનારી કોમનવેલ્થ ગેમ્સ પહેલાં હવાની ગુણવત્તા સુધારવા અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે ઔદ્યોગિક એકમોને શહેરની બહાર ખસેડવાની ચર્ચાએ ઉદ્યોગજગતમાં ચિંતા ઊભી કરી છે. નરોડા, વટવા અને ઓઢવ જેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોના એકમોને ખેડા અથવા અન્ય સ્થળે ખસેડવાની શક્યતા અંગે ચર્ચાઓ ચાલી રહી હોવાના અહેવાલો છે. જો મોટા પાયે સ્થળાંતરની કાર્યવાહી થાય, તો નાના અને સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગો પર આર્થિક બોજ વધવાની સાથે હજારો પરિવારોની રોજગારી અને જીવનશૈલી પર અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જોકે, ઉદ્યોગોના સ્થળાંતર અંગેનો અંતિમ નિર્ણય અને તેની સત્તાવાર વિગતો સ્પષ્ટ થવી જરૂરી છે.
નરોડા, વટવા અને ઓઢવના ઉદ્યોગો પર સંકટનાં વાદળો?
અમદાવાદના નરોડા, વટવા અને ઓઢવ GIDC વિસ્તારોમાં કેમિકલ, ટેક્સટાઈલ, ડાયઝ અને એન્જિનિયરિંગ સહિતના અનેક ઉદ્યોગો કાર્યરત છે. આ એકમો સ્થાનિક અર્થતંત્ર અને રોજગારી માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ઉદ્યોગોને અન્ય સ્થળે ખસેડવાની સ્થિતિ ઊભી થાય તો નવા પ્લાન્ટ માટે જમીન ખરીદવી, નવેસરથી બાંધકામ કરવું, મશીનરીનું ડિસ્મેન્ટલિંગ અને પરિવહન કરવું જેવા ખર્ચ ઉદ્યોગકારોએ ભોગવવા પડી શકે છે. સ્થળાંતર દરમિયાન ઉત્પાદન અટકી જવાથી ઓર્ડર પૂર્ણ કરવામાં વિલંબ અને વેપારને નુકસાન થવાની પણ શક્યતા છે.ખાસ કરીને નાના અને સૂક્ષ્મ એકમો માટે આટલો મોટો ખર્ચ ઉઠાવવો મુશ્કેલ બની શકે છે. તેથી ઉદ્યોગજગતમાં સ્થળાંતરની નીતિ, ખર્ચ અને અમલીકરણની સમયમર્યાદા અંગે સ્પષ્ટતા કરવાની માગ ઊભી થઈ શકે છે.
3.27 લાખ કામદારોની રોજગારી પર અસર થવાની આશંકા
અહેવાલમાં ચાર ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં અંદાજે 3.27 લાખથી વધુ કામદારો પ્રત્યક્ષ રોજગારી મેળવતા હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત પરિવહન, સપ્લાય ચેઇન, વેપાર અને અન્ય સહાયક સેવાઓ સાથે સંકળાયેલા લોકો પણ આ ઉદ્યોગો પર નિર્ભર છે. જો મોટા પાયે સ્થળાંતર થાય, તો કામદારોને નવા ઔદ્યોગિક સ્થળોની નજીક રહેવા જવું પડે અથવા લાંબા અંતર સુધી અવરજવર કરવી પડે તેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. જોકે, તમામ કામદારો અને તેમના પરિવારોને સ્થળાંતર કરવું જ પડશે અથવા કુલ 20 લાખ લોકો સ્થળાંતર કરશે એવો અંદાજ હાલ આશંકા તરીકે જ જોવો જોઈએ; તેની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ જરૂરી છે.
કામદારોનાં પરિવારો સામે ઊભા થઈ શકે પડકારો
ઔદ્યોગિક એકમો દૂરના વિસ્તારોમાં ખસેડાય તો કામદારોના પરિવારોને અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે:
બાળકોના શાળા અને કોલેજના અભ્યાસમાં વિક્ષેપ પડવાની શક્યતા.
નવા વિસ્તારમાં રહેઠાણ અને પરિવહનની વ્યવસ્થા કરવાનો વધારાનો ખર્ચ.
આરોગ્યસેવાઓ અને અન્ય પાયાની સુવિધાઓ સુધી પહોંચવાનો પડકાર.
પરિવારના સભ્યોની નોકરી, સામાજિક સંબંધો અને રોજિંદા જીવનમાં ફેરફાર.
આથી કોઈ પણ સ્થળાંતર નીતિ ઘડતી વખતે ઉદ્યોગોની સાથે કામદારો અને તેમના પરિવારોના હિતને પણ ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર છે.
ઉદ્યોગો ખસેડવાને બદલે કામચલાઉ શટડાઉનનો વિકલ્પ?
ઔદ્યોગિક એકમોના કાયમી સ્થળાંતરના વિકલ્પ તરીકે કોમનવેલ્થ ગેમ્સ પહેલાં મર્યાદિત સમયગાળા માટે કામચલાઉ શટડાઉનનો વિચાર પણ રજૂ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ વિકલ્પ હેઠળ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે જરૂરી હોય તેવા એકમોને અગાઉથી નક્કી કરેલા સમયગાળા માટે કામગીરી રોકવાની સૂચના આપી શકાય. જોકે, આ વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક રહેશે તે ઉદ્યોગના પ્રકાર, પ્રદૂષણના સ્ત્રોત અને હવાની ગુણવત્તા પર તેની વાસ્તવિક અસરના અભ્યાસ પર આધારિત રહેશે. કામચલાઉ બંધ દરમિયાન કામદારોને સંપૂર્ણ પગાર આપવાનો પ્રસ્તાવ પણ ચર્ચામાં છે. પરંતુ આર્થિક રીતે તે કેટલો વ્યવહારુ છે અને કયા એકમો માટે લાગુ થઈ શકે છે, તે અંગે ઉદ્યોગકારો, કામદારો અને સરકાર વચ્ચે ચર્ચા જરૂરી રહેશે.
પ્રદૂષણ માટે ઉદ્યોગોની સાથે બાંધકામ ક્ષેત્રની જવાબદારી પણ તપાસવી જરૂરી
અમદાવાદમાં હવાની ગુણવત્તા સુધારવાના પ્રયાસોમાં ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન ઉપરાંત બાંધકામની ધૂળ, વાહનોનું પ્રદૂષણ અને રસ્તાઓ પરની ધૂળ જેવા અન્ય સ્ત્રોતોનું પણ મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. ઉદ્યોગોના સ્થળાંતર અંગે ચર્ચા થાય ત્યારે બાંધકામ ક્ષેત્ર પર પણ સમાન માપદંડો લાગુ કરવામાં આવશે કે નહીં તે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. પ્રદૂષણના વિવિધ સ્ત્રોતોનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન કરીને દરેક ક્ષેત્ર માટે યોગ્ય નિયંત્રણનાં પગલાં નક્કી કરવાં જરૂરી છે.
શું ઔદ્યોગિક જમીનો રિયલ એસ્ટેટ માટે ખાલી કરાવાશે?
નરોડા, વટવા અને ઓઢવ જેવા વિસ્તારો અગાઉ શહેરની બહાર ગણાતા હતા, પરંતુ અમદાવાદના વિસ્તરણને કારણે હવે તેની શહેરી હદની નજીક આવી ગયા છે. તેથી આ વિસ્તારોની જમીનોના ભવિષ્ય અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. કેટલાક વર્ગોમાં એવી આશંકા વ્યક્ત થઈ રહી છે કે ઔદ્યોગિક વિસ્તારો ખાલી થયા બાદ આ કિંમતી જમીનોનો ઉપયોગ રેસિડેન્શિયલ, કોમર્શિયલ અથવા અન્ય શહેરી વિકાસ માટે થઈ શકે છે. જોકે, ઉદ્યોગોને ખસેડવાનો હેતુ બિલ્ડર લોબીને લાભ પહોંચાડવાનો છે એવો દાવો સાબિત થયેલો તથ્ય નથી. આ અંગે કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવા માટે સત્તાવાર યોજનાઓ, જમીનના ઉપયોગમાં ફેરફાર અને સંબંધિત નિર્ણયો અંગેના દસ્તાવેજો જરૂરી છે.
વિકાસ અને રોજગારી વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જળવાશે?
કોમનવેલ્થ ગેમ્સ 2030 પહેલાં અમદાવાદની હવાની ગુણવત્તા સુધારવી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ આ હેતુ હાંસલ કરવા માટે ઔદ્યોગિક એકમોના સ્થળાંતર જેવા મોટા નિર્ણયની અસરનું પણ મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. નીતિ ઘડતી વખતે પ્રદૂષણ ઘટાડવાના વૈજ્ઞાનિક આંકડા, ઉદ્યોગોના ખર્ચ, નિકાસ પર થતી અસર, કામદારોની રોજગારી અને પરિવારોના પુનર્વસન જેવા મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં લેવા પડશે. અંતિમ નિર્ણય અંગે સત્તાવાર સ્પષ્ટતા આવે ત્યાં સુધી ઉદ્યોગોના સ્થળાંતર અને લાખો લોકોની રોજગારી પર પડનારી અસર અંગેના દાવાઓને સંભવિત પરિસ્થિતિ તરીકે જ જોવું યોગ્ય રહેશે.
