Charges on UPI payments: શું ક્યારેય UPI પર શુલ્ક લગાવવો જોઈએ? 6 ઓગસ્ટના રોજ, લોકસભાએ કરવેરા અને અન્ય કાયદા (સુધારા) બિલ, 2026 ને ધ્વનિ મત દ્વારા પસાર કર્યું. રાજ્યસભાએ પણ 10 ઓગસ્ટના રોજ તેને મંજૂરી આપી હતી. રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ મળ્યા બાદ આ બિલ હવે કાયદો બની ગયું છે. આ બિલ ચુકવણી અને સમાધાન પ્રણાલી અધિનિયમ, 2007 ની કલમ 10A માં સુધારો કરે છે.
સરકારે શું કહ્યું?
સરકારે સ્પષ્ટતા કરી છે કે ગ્રાહકો માટે UPI મફત રહેશે અને બધા વ્યક્તિ-થી-વ્યક્તિ વ્યવહારો મફત રહેશે. નાણા મંત્રાલયે એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે ગ્રાહકોને UPI નો ઉપયોગ કરીને ચુકવણી કરવા માટે કોઈ વ્યવહાર શુલ્ક લાગશે નહીં, અને મોટાભાગના વેપારી વ્યવહારો પણ મફત રહેશે. મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે જો મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) ચાર્જ લાગુ કરવામાં આવે છે, તો તે ફક્ત ચોક્કસ મર્યાદાથી ઉપર અને ખૂબ જ ઓછા દરે ચોક્કસ વેપારી વ્યવહારો પર લાગુ થશે. મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે ચુકવણી અને સમાધાન પ્રણાલી કાયદામાં સુધારો UPI ના લાંબા ગાળાના કાર્યકાળ અને તકનીકી પ્રગતિ અને નવા જોખમો સામે તેની સ્થિતિસ્થાપકતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
UPI નું વધતું મહત્વ
મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે જેમ જેમ વ્યવહારોની સંખ્યા વધશે તેમ તેમ સાયબર સુરક્ષા, છેતરપિંડી નિવારણ, ટેકનોલોજી અને માળખાગત સુવિધાઓમાં સતત રોકાણ જરૂરી બનશે. તેમાં ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના મુખ્ય ભાગ તરીકે UPI ના વધતા મહત્વ પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. આ પ્લેટફોર્મે ગયા મહિને જ ₹29.9 લાખ કરોડના 2,366 કરોડ વ્યવહારો પર પ્રક્રિયા કરી હતી અને હવે તે 11 વિદેશી દેશોમાં કાર્યરત છે.
ખર્ચનો બોજ કેટલો મોટો છે?
અત્યાર સુધી, UPI અને RuPay ડેબિટ કાર્ડ સંપૂર્ણપણે ફી-મુક્ત હતા. આ બિલ આ સ્વચાલિત સુરક્ષાને દૂર કરે છે. કોઈપણ ચુકવણી પદ્ધતિ મફત રહે છે કે નહીં તે સરકાર પર નિર્ભર રહેશે. UPI એ વિશ્વનું સૌથી મોટું રીઅલ-ટાઇમ પેમેન્ટ નેટવર્ક છે. તેનો વાર્ષિક ખર્ચ આશરે ₹20,000 કરોડ હોવાનો અંદાજ છે. ફક્ત જુલાઈ 2026 માં જ ₹29.9 લાખ કરોડના 2,366 કરોડ વ્યવહારો થયા હતા. AI છેતરપિંડી નિવારણ અને સુરક્ષામાં વધુ રોકાણની જરૂર છે. RBI ગવર્નર અને NPCI વડા પણ પૂછી રહ્યા છે કે આ ખર્ચ કોણ ઉઠાવશે?
નાના વેપારીઓ માટે ખતરો
મોટાભાગના UPI વ્યવહારો નાના હોય છે, જે ₹30-40 સુધીના હોય છે. ₹2,000 થી વધુના વ્યવહારોમાંથી ફક્ત 4% વ્યવહારો મૂલ્યના બે તૃતીયાંશ ભાગ માટે જવાબદાર હોય છે. જો નાના વ્યવહારો પર પણ ફી લાદવામાં આવે તો, રિક્ષાચાલકો અને ગાડી વેચનારાઓ રોકડ તરફ પાછા ફરી શકે છે. આ ડિજિટલ અર્થતંત્રના હેતુને નબળી પાડશે. નાણામંત્રીએ ખાતરી આપી છે કે ઓછા મૂલ્યની ચુકવણીઓ મફત રહેશે અને હાલમાં કોઈ MDR લાગુ નથી. જો કે, આ વચન બિલમાં લખાયેલું નથી. હવે નિર્ણય એક્ઝિક્યુટિવ નોટિફિકેશન પર રહેશે.
એક સારો રસ્તો છે
આ સિસ્ટમને RBIના સરપ્લસ અથવા ક્રેડિટ પ્રોડક્ટ્સમાંથી મળતી આવકમાંથી ભંડોળ પૂરું પાડી શકાય છે. સુરક્ષા અને AI માટે ભંડોળની જરૂર છે, પરંતુ પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન ₹30 ની ફી UPI ની સૌથી મોટી તાકાતને નકારી કાઢશે. હવે પડકાર એ છે કે વચનોને કાનૂની સુરક્ષામાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે.
