UPI Payment Charges Controversy: કેન્દ્ર સરકારે હાલમાં જ સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક મહત્વપૂર્ણ સોગંદનામું રજૂ કરીને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે યુપીઆઈ (UPI) પેમેન્ટ હંમેશા માટે મફત રહેશે તેવું ક્યારેય વેપારીઓને સત્તાવાર આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું નહોતું. વકીલ અંજન દત્તા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી જનહિત અરજીના જવાબમાં સરકારે આ વાત કહી છે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ, શૂન્ય એમડીઆર (MDR - મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ) ની વ્યવસ્થા કાયમી હતી તે વાત સાચી નથી અને ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમને લાંબા ગાળે ટકાવી રાખવા માટે આર્થિક મોડેલ હોવું અત્યંત આવશ્યક છે. આ મુદ્દો દેશભરમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે, કારણ કે ડિજિટલ લેવડ-દેવડ આજે ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાનો મુખ્ય પાયો બની ચૂકી છે.
સરકારની દલીલ: મફત સુવિધાઓ બંધારણીય મૌલિક અધિકારોનો ભાગ નથી
સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે એમડીઆરની સંશોધિત વ્યવસ્થા વ્યાપારીઓના વ્યવસાય કરવાના મૂળભૂત અધિકારોનું કોઈ ઉલ્લંઘન કરતી નથી. ભારતનું બંધારણ ક્યારેય એ વાતની ગેરેન્ટી નથી આપતું કે વેપાર સાથે જોડાયેલી તમામ આધુનિક સુવિધાઓ હંમેશા માટે તદ્દન નિઃશુલ્ક જ મળશે. જો કોઈ વ્યવહાર પર સાધારણ શુલ્ક લાગે અને તેનાથી વ્યાપારીના નફામાં સામાન્ય ઘટાડો થાય, તો તેને કાયદાકીય કે બંધારણીય હકોનું હનન ગણી શકાય નહીં. એટલું જ નહીં, સરકારે એમ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વ્યાપારીઓ આ શુલ્કનો બોજ સીધો ગ્રાહકોના માથે નાખી શકશે નહીં, જેથી સામાન્ય જનતા સુરક્ષિત રહે.
₹2000 થી વધુના વ્યવહારો પર જ શુલ્ક લાગશે, નાના વ્યાપારીઓને મળશે મોટી છૂટ
આ પ્રસ્તાવ હેઠળ તમામ પ્રકારના યુપીઆઈ વ્યવહારો પર ચાર્જ નહીં લાગે. સામાન્ય નાગરિકો અને નાના વેપારીઓને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે ખાસ માપદંડો નક્કી કર્યા છે. જો કોઈ ગ્રાહક ₹2000 થી ઓછી રકમનું પર્સનલ ટુ મર્ચન્ટ (P2M) પેમેન્ટ કરે છે, તો તેના પર શૂન્ય એમડીઆર યથાવત રહેશે. આ ઉપરાંત, જે નાના વેપારીઓ યુપીઆઈ ક્યૂઆર કોડ (QR Code) દ્વારા દર મહિને ₹1 લાખ સુધીની આવક મેળવે છે, તેમને પણ આ પ્રસ્તાવિત શુલ્કમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ આપવામાં આવશે. નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) ના જણાવ્યા મુજબ, આ નવા ફેરફારથી માત્ર ૪ ટકા જેટલા જ મોટા વ્યવહારો પ્રભાવિત થશે, જ્યારે આશરે ૯૬ ટકા યુપીઆઈ લેવડ-દેવડ સંપૂર્ણપણે અપ્રભાવિત અને મફત રહેશે.
બેંકોને અત્યાર સુધીમાં અપાતી સબસિડી અને આર્થિક વ્યવસ્થાનું ભવિષ્ય
શૂન્ય એમડીઆર પદ્ધતિના કારણે પેમેન્ટ પ્રોસેસિંગનો વાસ્તવિક ખર્ચ નાબૂદ થયો નથી, પરંતુ તેનો આર્થિક બોજ સીધો સરકાર પર આવ્યો છે. ડિજિટલ લેવડ-દેવડને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકારે નાણાકીય વર્ષ 2021-22 થી 2024-25 દરમિયાન બેંકોને અંદાજે ₹8,730 કરોડના પ્રોત્સાહનો અને સબસિડી ચૂકવી છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમની સુરક્ષા વધારવા, સાયબર જોખમો સામે રક્ષણ મેળવવા અને આધુનિક ટેકનોલોજીનો વિકાસ સતત ચાલુ રાખવા માટે એક સ્વસ્થ અને કાયમી નાણાકીય માળખું ઊભું કરવું અનિવાર્ય છે, જેથી ભવિષ્યમાં પણ દેશનું ઓનલાઇન પેમેન્ટ નેટવર્ક સુરક્ષિત અને ઝડપી રહી શકે.
વ્યક્તિગત (P2P) લેવડ-દેવડ સંપૂર્ણપણે ફ્રી રહેશે
આ નવા પ્રસ્તાવ અંગે નાગરિકોએ ચિંતા કરવાની કોઈ જરૂર નથી. પર્સનલ ટૂ પર્સન (P2P), એટલે કે એક વ્યક્તિ દ્વારા બીજી વ્યક્તિને મોકલવામાં આવતા નાણાં પર કોઈપણ પ્રકારનો એમડીઆર કે ચાર્જ લાગશે નહીં, ભલે રકમ ગમે તેટલી મોટી હોય. આ નિયમ માત્ર વેપારીઓ સાથે થતા મોટા મૂલ્યના કેટલાક વ્યવહારો માટે જ વિચારવામાં આવ્યો છે. સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ડિજિટલ ઇન્ડિયા અભિયાનને મજબૂત બનાવવાની સાથે સાથે બેન્કિંગ અને પેમેન્ટ સિસ્ટમને આર્થિક રીતે સધ્ધર અને સુરક્ષિત બનાવવાનો છે, જેથી દેશમાં ફિનટેક સેક્ટર લાંબા સમય સુધી અવિરત વિકાસ કરી
