RBI to introduce plastic currency: ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દેશમાં પ્લાસ્ટિક નોટો ચલણમાં લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. કાગળની નોટોની સરખામણીએ પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમર નોટો વધુ ટકાઉ, વોટરપ્રૂફ અને લાંબા સમય સુધી ચાલતી હોવાથી આ દિશામાં કામ આગળ વધારવામાં આવી રહ્યું છે. નવી નોટોના ઉત્પાદન અને સપ્લાય માટે RBIની પેટાકંપની ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રણ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ (BRBNMPL) દ્વારા વૈશ્વિક સ્તરે બિડ મંગાવવામાં આવી છે. જોકે, આ ટેન્ડરમાં ભાગ લેનારી કંપનીઓ માટે સુરક્ષા અને ગુણવત્તાને લઈને કેટલીક કડક શરતો રાખવામાં આવી છે.
RBIએ કંપનીઓ માટે કઈ શરતો મૂકી?
પ્લાસ્ટિક નોટોના ઉત્પાદન માટે બિડ કરનારી કંપનીઓએ RBIની કેટલીક મહત્વપૂર્ણ શરતોનું પાલન કરવું પડશે.
- ચીન અને પાકિસ્તાન સાથે કોઈ સંબંધ નહીં: દેશની નાણાકીય સુરક્ષા અને નોટોના ઉત્પાદનની ગોપનીયતાને ધ્યાનમાં રાખીને કંપનીઓએ બાંયધરી આપવી પડશે કે તેમની કામગીરી અથવા સપ્લાય ચેઈનનો ચીન કે પાકિસ્તાન સાથે કોઈ સંબંધ નથી. આ માટે કંપનીઓએ ખાસ ગોપનીયતા કરાર પણ કરવો પડશે.
- પ્રાણીની ચરબી કે DNAનો ઉપયોગ નહીં: પોલિમર નોટોમાં પ્રાણીજન્ય સામગ્રીના ઉપયોગ અંગે અગાઉ કેટલાક દેશોમાં વિવાદો થયા છે. તેને ધ્યાનમાં રાખીને બિડ કરનારી કંપનીઓએ લેખિત બાંયધરી આપવી પડશે કે તેમની પોલિમર શીટ્સમાં પ્રાણીની ચરબી અથવા પ્રાણીના DNAનો કોઈ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી.
- ભારતના અલગ-અલગ હવામાનમાં પરીક્ષણ: તમામ કંપનીઓએ પોતાના પોલિમર સબસ્ટ્રેટના સેમ્પલ સબમિટ કરવા પડશે. આ સેમ્પલનું ભારતના અલગ-અલગ વિસ્તારોના તાપમાન, ભેજ અને હવામાનની સ્થિતિમાં પરીક્ષણ કરવામાં આવશે, જેથી નોટો ભારતીય પરિસ્થિતિ માટે યોગ્ય છે કે નહીં તે જાણી શકાય.
કઈ કંપનીઓએ બિડ કરી?
BRBNMPL દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા 'ગ્લોબલ એક્સપ્રેશન ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ' (EOI) માટે બિડ સબમિટ કરવાની અંતિમ તારીખ ઓગસ્ટ 2026 રાખવામાં આવી હતી. આ ઈ-ટેન્ડરિંગ પ્રક્રિયામાં બે વિદેશી કંપનીઓ ઉપરાંત યુકેની જાણીતી કંપની De La Rue સાથે ભાગીદારી ધરાવતી એક ભારતીય કંપનીએ પણ પોતાની બિડ સબમિટ કરી હોવાનું જણાવાયું છે.
પ્લાસ્ટિક નોટો કેમ લાવવામાં આવી રહી છે?
પ્લાસ્ટિક નોટો લાવવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ચલણી નોટોની આયુષ્ય વધારવાનો છે. કાગળની નોટોની સરખામણીએ પોલિમર નોટો વધુ મજબૂત અને પાણીથી સુરક્ષિત હોય છે. તેથી વારંવાર નોટો બદલવાની જરૂરિયાત ઘટી શકે છે. આ ઉપરાંત નકલી નોટો સામેની સુરક્ષા પણ વધુ મજબૂત બનાવવાનો હેતુ છે.
શું કાગળની નોટો બંધ થઈ જશે?
પ્લાસ્ટિક નોટો ચલણમાં આવ્યા બાદ હાલની કાગળની નોટો તાત્કાલિક બંધ કરવામાં આવશે નહીં. બંને પ્રકારની નોટો એકસાથે ચલણમાં રહેવાની શક્યતા છે. એટલે હાલમાં લોકો પાસે રહેલી કાગળની નોટો પણ માન્ય રહેશે અને નવી પોલિમર નોટો ધીમે ધીમે ચલણમાં આવી શકે છે. હવે RBIની ટેન્ડર પ્રક્રિયા અને પરીક્ષણ પૂર્ણ થયા બાદ પ્લાસ્ટિક નોટોને ભારતમાં ક્યારે અને કયા મૂલ્યની નોટથી શરૂ કરવામાં આવશે તે અંગે અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવશે.
