India Youth Unemployment & NEET Rate PLFS Survey: ભારત આજે વૈશ્વિક મંચ પર સૌથી યુવાન વસ્તી ધરાવતા દેશ તરીકે પોતાની ઓળખ રજૂ કરે છે અને દેશના આર્થિક વિકાસ તથા GDP વૃદ્ધિ દરના મોટા દાવાઓ કરવામાં આવી રહ્યા છે. પરંતુ, બીજી તરફ દેશનું સાચું માનવ સંસાધન એટલે કે યુવાનો કઈ દિશામાં જઈ રહ્યા છે તે અંગે એક ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે. આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા તાજેતરના સામયિક શ્રમ દળ સર્વેક્ષણ (PLFS) અહેવાલે દેશમાં યુવા કૌશલ્ય અને રોજગારીની પરિસ્થિતિ પર ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે.
250થી વધુ જિલ્લામાં 25 ટકા યુવાનો સંપૂર્ણપણે નવરા
સર્વેક્ષણના આધારે બહાર આવેલા જિલ્લા સ્તરીય આંકડા દર્શાવે છે કે દેશના આશરે 250 જેટલા જિલ્લાઓમાં 15થી 29 વર્ષની વયજૂથના ઓછામાં ઓછા 25 ટકા યુવાનો સાવ નવરા બેસી રહ્યા છે. આ યુવાનો હાલમાં કોઈ નોકરી કે વ્યવસાય કરી રહ્યા નથી, કોઈ શાળા-કોલેજમાં અભ્યાસ કરી રહ્યા નથી અને કોઈ કૌશલ્યવર્ધક સ્કિલ ટ્રેનિંગ પણ મેળવી રહ્યા નથી. દેશના આટલા મોટા ભાગમાં ચોથા ભાગનું યુવાધન આર્થિક અને શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓથી સંપૂર્ણ અલિપ્ત છે તે બાબત નીતિવિષયક ચિંતા જગાડે છે.
સમજવું જરૂરી: શું છે 'NEET' કેટેગરી?
સામાન્ય રીતે બેરોજગારીના આંકડા સામે આવે ત્યારે એવો તર્ક આપવામાં આવતો હોય છે કે યુવાનો આગળના ઉચ્ચ અભ્યાસમાં રોકાયેલા હશે અથવા કોઈ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા કે તાલીમ મેળવી રહ્યા હશે. પરંતુ આ અહેવાલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વપરાતી ખાસ 'NEET' (Not in Employment, Education or Training) વ્યાખ્યાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ કેટેગરીમાં માત્ર એવા જ યુવાનોનો સમાવેશ થાય છે જેઓ રોજગાર, શિક્ષણ કે તાલીમ – આ ત્રણેયમાંથી એક પણ માધ્યમ સાથે જોડાયેલા નથી.
ઉત્તર ભારત અને મહિલાઓમાં સ્થિતિ વધુ વ્યાકુળ કરનારી
અહેવાલના પ્રાદેશિક વિશ્લેષણ અનુસાર, ઉત્તર ભારત અને પૂર્વ ભારતના કેટલાક રાજ્યોના જિલ્લાઓમાં આ પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર જોવા મળી રહી છે. આ ઉપરાંત, પુરુષોની સરખામણીએ યુવતીઓ અને મહિલાઓમાં NEETનો દર ઘણો વધારે નોંધાયો છે. સામાજિક કાર્યો, ઘરકામના બોજ અથવા યોગ્ય તકોના અભાવે મોટી સંખ્યામાં યુવતીઓ શિક્ષણ મેળવ્યા બાદ શ્રમ દળ (Labor Force) કે ઉચ્ચ તાલીમમાં પ્રવેશ મેળવી શકતી નથી.
આર્થિક પ્રગતિ સામે વસ્તી વિષયક લાભ (Demographic Dividend)નું જોખમ
ભારત માટે તેનો 'ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ' એટલે કે કાર્યરત વયની મોટી વસ્તી સૌથી મોટી શક્તિ ગણાય છે. પરંતુ જો 15 થી 29 વર્ષનો વિશાળ યુવાવર્ગ ઉત્પાદક પ્રવૃત્તિઓથી દૂર રહેશે, તો આ લાભ દેશ માટે આર્થિક બોજ બની શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ આંકડા માત્ર નોકરીઓની અછત દર્શાવતા નથી, પરંતુ દેશમાં શિક્ષણની ગુણવત્તા, ઉદ્યોગોની જરૂરિયાત મુજબના કૌશલ્યનો અભાવ અને નવી રોજગારી સર્જન ક્ષમતામાં રહેલી ખામીઓ તરફ પણ ધ્યાન દોરે છે.
