Gold From Mercury: સોનું દુનિયાની સૌથી કિંમતી ધાતુઓમાંની એક છે. ત્યારે અમેરિકાના એક સ્ટાર્ટઅપે પારા (Mercury)માંથી સોનું બનાવવાની ટેક્નોલોજી વિકસાવવાનો દાવો કરતાં વૈજ્ઞાનિક જગતમાં ચર્ચા શરૂ થઈ છે. કંપનીનું નામ મેરાથોન ફ્યુઝન (Marathon Fusion) છે. કંપનીના સંશોધન મુજબ, ન્યુક્લિયર ફ્યુઝન પ્રક્રિયામાંથી નીકળતા ન્યુટ્રોનનો ઉપયોગ કરીને પારાના ચોક્કસ સમસ્થાનિકને સોનામાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે. જોકે, આ ટેક્નોલોજીથી મોટા પાયે સોનું બનાવવું હજી સાબિત થયેલું નથી. તો શું ભવિષ્યમાં લેબમાં બનતું સોનું બજારના ભાવ ઘટાડી શકે છે?
શું છે મેરાથોન ફ્યુઝનનો દાવો?
અમેરિકન સ્ટાર્ટઅપ મેરાથોન ફ્યુઝન ફ્યુઝન એનર્જી ટેક્નોલોજી પર કામ કરે છે. કંપનીએ પોતાના સંશોધનમાં એવી પ્રક્રિયાની શક્યતા રજૂ કરી છે, જેમાં ન્યુક્લિયર ફ્યુઝન રિએક્ટરમાંથી નીકળતા ઊર્જાસભર ન્યુટ્રોનની મદદથી પારા-198ને સોના-197માં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયાને ‘ન્યુક્લિયર ટ્રાન્સમ્યુટેશન’ કહેવામાં આવે છે. તેમાં પરમાણુના કેન્દ્રમાં ફેરફાર કરીને એક તત્વને બીજા તત્વમાં બદલવામાં આવે છે. આ સામાન્ય રાસાયણિક પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ પરમાણુ સ્તરે થતો ફેરફાર છે. કંપનીના સંશોધન પેપરમાં આ પ્રક્રિયાની મદદથી ભવિષ્યમાં સોનું ઉત્પન્ન કરવાની સંભાવના દર્શાવવામાં આવી છે. જોકે, સંશોધનમાં રજૂ કરાયેલો અંદાજ અને વાસ્તવિક પ્લાન્ટમાં સફળતાપૂર્વક સોનું ઉત્પન્ન કરવું એ બે અલગ બાબતો છે. મોટા પાયે ઉત્પાદન અને તેની આર્થિક સધ્ધરતા હજુ સાબિત થવાની બાકી છે.
CERNના વૈજ્ઞાનિકો પણ બનાવી ચૂક્યા છે સોનાના નાભિક
યુરોપિયન ન્યુક્લિયર રિસર્ચ સંસ્થા CERNના વૈજ્ઞાનિકોએ પણ પરમાણુ પ્રયોગો દરમિયાન સોનાના નાભિક ઉત્પન્ન કર્યા હતા. લાર્જ હેડ્રોન કોલાઇડર (LHC)માં સીસાના નાભિક વચ્ચેની અથડામણ દરમિયાન કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં સોનાના નાભિક બન્યા હતા. આ પ્રયોગો દર્શાવે છે કે પરમાણુ સ્તરે એક તત્વને બીજા તત્વમાં રૂપાંતરિત કરવું વૈજ્ઞાનિક રીતે શક્ય છે. પરંતુ અહીં સૌથી મોટો પ્રશ્ન ઉત્પાદનના જથ્થાનો છે. CERNના પ્રયોગોમાં ઉત્પન્ન થયેલા સોનાના નાભિકોનું પ્રમાણ અત્યંત ઓછું હતું. તેમાંથી વ્યવસાયિક ઉપયોગ માટે સોનું એકત્રિત કરવું શક્ય નહોતું. આથી, પરમાણુ સ્તરે સોનું બનાવી શકવું અને બજારમાં વેચી શકાય એટલું સોનું બનાવવું એમાં મોટો તફાવત છે.
શું એક વર્ષમાં 2 ટન સોનું બનાવી શકાશે?
મેરાથોન ફ્યુઝનના સંશોધનમાં એક ગીગાવોટ થર્મલ ક્ષમતાવાળા ફ્યુઝન પ્લાન્ટમાંથી દર વર્ષે આશરે 2 ટન સોનું ઉત્પન્ન કરવાની સંભાવનાનો અંદાજ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. પરંતુ આ આંકડો વાસ્તવિક પ્લાન્ટમાં સાબિત થયેલું ઉત્પાદન નથી; તે સંશોધન આધારિત અંદાજ છે. સોનાના ઉત્પાદન માટે જરૂરી ન્યુક્લિયર પ્રક્રિયા ઉપરાંત પેદા થયેલા પદાર્થને અલગ કરવો, તેની શુદ્ધતા જાળવવી, રેડિયોએક્ટિવ સમસ્થાનિકોનું સંચાલન કરવું અને સમગ્ર પ્રક્રિયાને આર્થિક રીતે સધ્ધર બનાવવી પણ જરૂરી રહેશે. આ તમામ પડકારોનો ઉકેલ આવ્યા વિના મોટા પ્રમાણમાં સોનું બનાવવાની સંભાવનાને વાસ્તવિક ઉત્પાદન તરીકે જોવી યોગ્ય નથી.
શું હવે સોનાના ભાવમાં મોટો ઘટાડો થશે?
હાલના તબક્કે માત્ર આ સંશોધનના આધારે સોનાના ભાવમાં મોટો ઘટાડો થશે એવું માનવા માટે પૂરતા કારણો નથી. સોનાની કિંમત વૈશ્વિક માંગ અને પુરવઠા ઉપરાંત વ્યાજદર, ડોલરની મજબૂતી, ભૂરાજકીય તણાવ, કેન્દ્રીય બેંકોની ખરીદી અને રોકાણકારોની સ્થિતિ જેવા અનેક પરિબળો પર આધારિત છે. જો ભવિષ્યમાં ફ્યુઝન ટેક્નોલોજી દ્વારા સોનું મોટા પ્રમાણમાં અને ઓછી કિંમતે બનાવવું શક્ય બને, તો લાંબા ગાળે તેની પુરવઠા વ્યવસ્થા પર અસર પડી શકે છે. પરંતુ તે માટે ટેક્નોલોજીનું સફળ વ્યાપારીકરણ, મોટા પાયે ઉત્પાદન અને ઉત્પાદન ખર્ચ અંગે વિશ્વસનીય પુરાવા જરૂરી છે. હાલમાં મેરાથોન ફ્યુઝનનો દાવો સંશોધન અને ટેક્નોલોજીની સંભાવના સાથે જોડાયેલો છે. તેના આધારે સોનાના ભાવ ગગડશે એવી આગાહી કરવી વહેલી ગણાશે.
સામાન્ય રોકાણકારોએ શું સમજવું જોઈએ?
સોનામાં રોકાણ કરતા લોકો માટે આ સમાચાર રસપ્રદ છે, પરંતુ માત્ર લેબમાં સોનું બનાવવાની સંભાવનાને આધારે ખરીદી કે વેચાણનો નિર્ણય લેવો યોગ્ય નથી.
હાલની હકીકત: પરમાણુ પ્રક્રિયા દ્વારા સોનાના નાભિક ઉત્પન્ન કરી શકાય છે.
કંપનીનો દાવો: ફ્યુઝન રિએક્ટરની મદદથી સોનું ઉત્પન્ન કરવાની સંભાવના છે.
હજુ બાકી રહેલા પડકારો: મોટા પાયે ઉત્પાદન, ખર્ચ, સલામતી અને વ્યવસાયિક સધ્ધરતા.
સોનાના ભાવ પર અસર: નજીકના ગાળામાં ભાવ ઘટશે એવો નિષ્કર્ષ કાઢવા પૂરતા પુરાવા નથી.
આથી, અમેરિકન કંપનીનો દાવો ભવિષ્યની ટેક્નોલોજી માટે મહત્ત્વપૂર્ણ સંભાવના રજૂ કરે છે, પરંતુ લેબમાં સોનું બનાવવાની પ્રક્રિયા અને બજારમાં સોનાની કિંમતમાં મોટો ઘટાડો થવા વચ્ચે હજી લાંબો રસ્તો છે.
