Bank Locker Rules: ગુજરાતના જામનગરમાં તાજેતરમાં બનેલી એક ઘટનાએ સમગ્ર બેંકિંગ સિસ્ટમ અને ગ્રાહકોની ઊંઘ ઉડાડી દીધી છે. જામનગરના રણજીતસાગર રોડ પર આવેલી ઇન્ડિયન બેંકની શાખામાંથી આશરે ₹39.48 લાખની કિંમતના 342.10 ગ્રામ સોનાના ઘરેણાં ગાયબ થઈ ગયા હોવાનો સનસનાટીભર્યો ખુલાસો થયો છે. સૌથી ચોંકાવનારી વાત એ છે કે દાગીના સીધા ચોરાયા નહોતા, પરંતુ અસલી સોનાના મંગળસૂત્ર, હાર, વીંટીઓ અને બુટ્ટીઓની જગ્યાએ બહાદુરીપૂર્વક નકલી ઘરેણાં ગોઠવી દેવામાં આવ્યા હતા. આ સમગ્ર કૌભાંડનો પર્દાફાશ ત્યારે થયો જ્યારે પોલીસે બેંક અધિકારીઓને શંકાસ્પદ હલચલ અંગે અગાઉથી સૂચના આપી હતી. બેંકના પોતાના સરકારી જ્વેલર દ્વારા ચકાસણી કરવામાં આવતાં આ મોટો ફ્રોડ સામે આવ્યો હતો.
પટાવાળાએ બે ચાવીવાળી સિસ્ટમનો કેવી રીતે લાભ ઉઠાવ્યો?
સામાન્ય રીતે બેંકના મુખ્ય વોલ્ટને ખોલવા માટે 'ડ્યુઅલ કસ્ટડી' એટલે કે બે અલગ-અલગ અધિકારીઓ પાસે ચાવી રાખવાનો નિયમ હોય છે, જેથી કોઈ એક વ્યક્તિ ગોટાળો ન કરી શકે. પરંતુ જામનગરની આ ઘટનામાં બેંકના જ પટાવાળા હસમુખ દિનેશ પરિયાએ ચાલાકી વાપરીને આખી સિસ્ટમને માત આપી દીધી હતી. ઘટના સમયે બેંકના ડેપ્યુટી મેનેજર રજા પર હોવાથી બંને ચાવીઓ બ્રાન્ચ મેનેજર પાસે જ ઉપલબ્ધ હતી. આ જ સ્થિતિનો ગેરલાભ ઉઠાવીને પટાવાળાએ મેનેજરની નજર ચૂકવી ચાવીઓ મેળવી લીધી અને આસાનીથી અસલી ઘરેણાં કાઢીને ત્યાં નકલી દાગીના ગોઠવી દીધા. આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું છે કે બેંક કર્મચારીઓની બેદરકારીને કારણે ગ્રાહકોની કિંમતી મૂડી જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
જો બેંક લોકરમાંથી ચોરી થાય તો RBIના નિયમ મુજબ કેટલું વળતર મળે?
જામનગરના આ કૌભાંડ બાદ હવે દરેક બેંક ગ્રાહકના મનમાં એ પ્રશ્ન થાય છે કે જો તેમના લોકરમાંથી સામાન ચોરાઈ જાય તો બેંક તેમને કેટલું વળતર આપે છે? ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના નવા અને સુધારેલા નિયમો અનુસાર, જો બેંકની બેદરકારી, આગ, ચોરી, ધાડ, મકાન ધસી પડવું કે કર્મચારીઓ દ્વારા કરવામાં આવતી છેતરપિંડીને કારણે લોકરના સામાનને નુકસાન થાય અથવા ચોરી થાય, તો તેની સંપૂર્ણ જવાબદારી બેંકની રહે છે. આવા કિસ્સામાં બેંકે ગ્રાહકને તેના લોકરના વાર્ષિક ભાડાના 100 ગણા સુધીનું વળતર ચૂકવવું પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમારા લોકરનું વાર્ષિક ભાડું ₹3,000 હોય, તો બેંક મહત્તમ ₹3,000 × 100 = ₹3,00,000 (૩ લાખ રૂપિયા) સુધીનું જ વળતર આપવા બંધાયેલી છે.
કુદરતી આફત કે ગ્રાહકની ભૂલના કિસ્સામાં શું વળતર મળે?
અહીં ગ્રાહકો માટે એ જાણવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે RBIના નિયમો દરેક પરિસ્થિતિમાં સરખા લાગુ પડતા નથી. જો લોકરમાં રાખેલો સામાન વાવાઝોડું, પૂર, ભૂકંપ જેવી કુદરતી આફતોને કારણે નષ્ટ થાય, તો બેંક તેના માટે વળતર આપવા માટે જવાબદાર ગણાતી નથી. આ ઉપરાંત, જો ગ્રાહકની પોતાની બેદરકારી કે ભૂલને કારણે લોકરને કે સામગ્રીને નુકસાન થાય, તો પણ બેંક તરફથી કોઈ રકમ મળતી નથી. તેથી, ગ્રાહકોએ બેંકમાં લોકર લેતી વખતે કરારપત્રની તમામ શરતો શાંતિપૂર્વક વાંચી લેવી જોઈએ.
ગ્રાહકોએ પોતાના કિંમતી દાગીનાની સુરક્ષા માટે શું ધ્યાન રાખવું?
બેંક લોકરમાં રાખેલા સામાનનો વીમો બેંક પોતે ઉતારતી નથી, કારણ કે RBI ના નિયમ મુજબ ગ્રાહકે લોકરમાં શું રાખ્યું છે તેની જાણ બેંકને હોતી નથી. તેથી જો ગ્રાહક પોતાના લાખો રૂપિયાના અસલી દાગીના કે કિંમતી વસ્તુઓને બેંકના 100 ગણા વળતરના મર્યાદિત કવરેજથી વધુ સુરક્ષિત રાખવા માંગતા હોય, તો તેમણે પોતે અલગથી હોમ અથવા જ્વેલરી ઇન્શ્યોરન્સ લેવો જોઈએ. આ સિવાય સમય-સમય પર પોતાના લોકરની રૂબરૂ મુલાકાત લઈને સામગ્રીની ચકાસણી કરતા રહેવું પણ અત્યંત હિતાવહ છે.
