RBI Damaged Currency Exchange Rules: આપણા રોજિંદા વ્યવહારમાં ઘણી વખત એવી નોટો આવી જાય છે જે ફાટેલી હોય, ખૂબ જ ગંદી થઈ ગઈ હોય કે પછી તેનો અમુક ભાગ તૂટેલો હોય. ઘણી વખત નોટના ઉપયોગ દરમિયાન કે અકસ્માતે તે ફાટી જતી હોય છે. સામાન્ય રીતે લોકો આવી નોટો જોઈને ચિંતામાં પડી જાય છે કે હવે તેમના પૈસા ડૂબી ગયા. પરંતુ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના નિયમો મુજબ, તમારે આવી નોટો ફેંકી દેવાની કે નુકસાન વેઠવાની જરૂર નથી. ફાટેલી કે ક્ષતિગ્રસ્ત નોટો સરળતાથી નજીકની કોઈપણ બેંક શાખામાં જઈને બદલી શકાય છે, અને તેના બદલામાં નિયમ મુજબ રકમ પરત મળી જાય છે.
કઈ નોટ પર કેટલા રૂપિયા પાછા મળશે? જાણો RBI ના નિયમો
ફાટેલી કે તૂટેલી નોટ બદલાવતી વખતે તમને તેના પૂરા પૈસા મળશે કે અડધા, તેનો આખો આધાર નોટની સ્થિતિ અને તેના બચેલા હિસ્સાના ક્ષેત્રફળ (Area) પર રહેલો છે.
₹10 અને ₹20 ની નાની નોટો: જો આ નોટોનો 50% થી વધુ ભાગ સલામત અને અખંડ હોય, તો બેંક તરફથી પૂરેપૂરી રકમ પરત આપવામાં આવે છે. જો 50% કે તેથી ઓછો ભાગ હોય તો સામાન્ય રીતે કોઈ રકમ મળતી નથી.
₹50, ₹100, ₹200 અને ₹500 ની મોટી નોટો: આ મૂલ્યની નોટો માટે ટકાવારી મુજબ ખાસ માપદંડ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે:
80% કે તેથી વધુ ભાગ સલામત હોય: નોટની પૂરેપૂરી કિંમત (100% રકમ) પરત મળે છે.
40% થી 80% સુધીનો ભાગ બચ્યો હોય: નોટની અડધી કિંમત (50% રકમ) પરત મળે છે.
40% થી ઓછો ભાગ બચ્યો હોય: કોઈ પણ રકમ પરત મળતી નથી (શૂન્ય રૂપિયા).
જો એક જ નોટ બે ટુકડામાં વહેંચાઈ ગઈ હોય અને બંને ટુકડાઓ એક જ નોટના હોય તથા પ્રત્યેક ટુકડાનું ક્ષેત્રફળ 40% કે તેથી વધુ હોય, તો અમુક શરતોને આધીન પૂરેપૂરી કિંમત મેળવી શકાય છે.
નોટ બદલાવવા ક્યાં જવું?
આવી ફાટેલી કે તૂટેલી નોટો બદલવા માટે રિઝર્વ બેંકની મુખ્ય ઓફિસે જવાની જરૂર હોતી નથી. તમે તમારી નજીકની કોઈપણ જાહેર કે ખાનગી ક્ષેત્રની સામાન્ય બેંક શાખામાં જઈને નોટ બદલાવી શકો છો. ખાસ વાત એ છે કે, જે બેંકમાં તમે નોટ બદલાવવા જાઓ છો ત્યાં તમારું બચત કે ચાલુ ખાતું હોવું જરૂરી નથી. કોઈપણ નાગરિક ગમે તે બેંકના કાઉન્ટર પર જઈને આ સેવાનો લાભ લઈ શકે છે.
એક દિવસમાં કેટલી નોટો બદલી શકાય?
RBI એ સામાન્ય નાગરિકોની સુવિધા માટે બેંકોને સ્પષ્ટ સૂચનાઓ આપેલી છે. જો તમારી પાસે એક દિવસમાં વધુમાં વધુ 20 નોટો હોય અને તેમની કુલ કિંમત ₹5,000 સુધી હોય, તો બેંક કાઉન્ટર પર જ તેને તરત બદલી આપે છે. આ સુવિધા માટે બેંક તમારી પાસેથી કોઈપણ પ્રકારનો વધારાનો ચાર્જ લઈ શકતી નથી, એટલે કે આ સેવા સંપૂર્ણપણે મફત હોય છે. જો નોટોની સંખ્યા કે કુલ રકમ આ મર્યાદાથી વધુ હોય, તો બેંક નોટો સ્વીકારીને તેની પહોંચ આપે છે અને પ્રોસેસ પૂરી થયા પછી પૈસા ખાતામાં જમા કરે છે.
ખૂબ જ ક્ષતિગ્રસ્ત નોટોના કિસ્સામાં શું કરવું?
જો તમારી પાસે એવી નોટો હોય જે ખૂબ જ ગંભીર રીતે બળી ગઈ હોય, સડી ગઈ હોય, અથવા એકબીજા સાથે એવી રીતે ચોંટી ગઈ હોય કે જેને અલગ કરવી શક્ય ન હોય, તો આવી નોટો સામાન્ય બેંક શાખાઓ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવતી નથી. આ પ્રકારની ગંભીર રીતે ક્ષતિગ્રસ્ત નોટો માટે ગ્રાહકે રિઝર્વ બેંક (RBI) ની મુખ્ય ઇશ્યૂ ઓફિસ (Issue Office) નો સંપર્ક કરવાનો રહે છે, જ્યાં ખાસ પ્રક્રિયા હેઠળ નોટની ચકાસણી કરીને નિર્ણય લેવામાં આવે છે.
