Indian Degree Holders Are Turning to Gig Work: આજના સમયમાં કોલેજનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી મોટાભાગના યુવાનો એક મોટા વળાંક પર આવીને ઉભા રહી જાય છે. હાથમાં ડિગ્રીનું સર્ટિફિકેટ અને રિઝ્યૂમે હોવા છતાં આગળ કઈ દિશામાં વધવું તે અંગે સ્પષ્ટતા હોતી નથી. પરિણામે, ગુજરાન ચલાવવા માટે ઘણા યુવાનો ભાડાની બાઇક પર ફૂડ ડિલિવરી કે કેબ ચલાવવાનું શરૂ કરી દે છે. જોકે, તેમના મનમાં પોતાના ભણતર મુજબની સારી નોકરી મેળવવાની આશા તો હંમેશાં રહે જ છે. શિક્ષણ પૂરું થયા પછી અને સંગઠિત ક્ષેત્રમાં યોગ્ય નોકરી મળવા વચ્ચેનો આ સમયગાળો યુવાનો માટે ખૂબ જ પડકારજનક હોય છે, પરંતુ આ વિષય પર બહુ ઓછી ચર્ચા થાય છે.
જર્મનીનું સફળ મોડલ અને ભારતની સ્થિતિ
વિશ્વના ઘણા દેશોમાં કોલેજ અને નોકરી વચ્ચેના આ અંતરને પૂરવા માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવી છે. જર્મનીમાં ‘ડ્યુઅલ એપ્રેન્ટિસશિપ મોડલ’ ખૂબ જ લોકપ્રિય છે, જેમાં વિદ્યાર્થીઓ વર્ગખંડમાં ભણવાની સાથે કામ કરવાનો વ્યાવસાયિક અનુભવ પણ મેળવે છે અને તાલીમ દરમિયાન તેમને પગાર પણ મળે છે. જર્મની જેવા 8.3 કરોડની વસ્તી ધરાવતા દેશમાં આશરે 13 લાખ લોકો એપ્રેન્ટિસ તરીકે જોડાયેલા છે, જે તેમની વસ્તીના 1.5 ટકા છે. ભારતમાં પણ 'નેશનલ એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રમોશન સ્કીમ' (NAPS) ચલાવવામાં આવે છે, પરંતુ નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં માત્ર 9.85 લાખ લોકોને જ આમાં આવરી શકાયા છે. 140 કરોડથી વધુ વસ્તી ધરાવતા ભારત દેશમાં જર્મનીની સરખામણીએ એપ્રેન્ટિસનું પ્રમાણ લગભગ 20 ગણું ઓછું છે.
70 લાખ જગ્યાઓ ખાલી, છતાં અરજીઓમાં ઘટાડો
ભારતમાં રોજગાર અને તાલીમને લગતી સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે દેશમાં એપ્રેન્ટિસશિપ યોજના હેઠળ 70 લાખથી વધુ જગ્યાઓ ખાલી પડી છે, પરંતુ તેના માટે ઉમેદવારો મળી રહ્યા નથી. અહીં સમસ્યા નવી તકોની અછતની નથી, પરંતુ તેમાં જોડાવવા માંગતા યુવાનોની ઘટેલી સંખ્યાની છે. મળતી માહિતી મુજબ, વર્ષ 2022માં એપ્રેન્ટિસશિપ માટે 42.8 લાખથી વધુ અરજીઓ આવી હતી, જે વર્ષ 2025 સુધીમાં ઘટીને માત્ર 4 લાખથી થોડી વધુ રહી ગઈ છે. આટલા મોટા પાયે થયેલો ઘટાડો દર્શાવે છે કે સરકાર કે કંપનીઓ દ્વારા તૈયાર કરાયેલી આ વ્યવસ્થા યુવાનોને આકર્ષવામાં ક્યાંક નિષ્ફળ નીવડી રહી છે.
ઓછું સ્ટાઇપેન્ડ અને ત્વરિત કમાણીની જરૂરિયાત
એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રત્યે યુવાનોનું આકર્ષણ ઘટવા પાછળનું મુખ્ય કારણ આર્થિક પરિસ્થિતિ છે. તાલીમ દરમિયાન સામાન્ય રીતે મહિને ₹10,000થી ₹15,000 જેટલું જ વેતન મળે છે, જેમાં ઘણીવાર બીજા શહેરમાં રહેવાનો ખર્ચ નીકળવો પણ મુશ્કેલ બની જાય છે. આ ઉપરાંત, તાલીમ પૂરી થયા પછી કાયમી નોકરી મળશે કે નહીં તેની કોઈ ગેરંટી હોતી નથી. બીજી તરફ, ગિગ વર્ક એટલે કે ફૂડ ડિલિવરી, કુરિયર કે રાઇડ શેરિંગ જેવા કામોમાં તરત જ કમાણી શરૂ થઈ જાય છે. પોતાનો દૈનિક ખર્ચ ચલાવવા કે પરિવારને આર્થિક મદદ કરવા માટે યુવાનો માટે આ ત્વરિત આવક વધુ મહત્વની બની જાય છે.
ગિગ વર્ક અને સંગઠિત કારકિર્દી વચ્ચેની પસંદગી
ગિગ વર્ક લવચીકતા આપે છે અને તાત્કાલિક આવકનો સ્ત્રોત પણ પૂરો પાડે છે, પરંતુ તેનાથી ભવિષ્ય માટે ઉપયોગી અને વ્યાવસાયિક કૌશલ્યો (Skills) વિકસતા નથી. આનાથી લાંબા ગાળે સ્થિર કારકિર્દી કે મોટો પગાર મળવાની શક્યતાઓ ઓછી રહે છે. બીજી તરફ, સંગઠિત એપ્રેન્ટિસશિપનો મુખ્ય હેતુ જ યુવાનોને વાસ્તવિક કામ શીખવીને સક્ષમ બનાવવાનો છે. હાલમાં ભારતીય યુવાનો ખોટા નિર્ણયો નથી લઈ રહ્યા, પરંતુ તેઓ પોતાની વર્તમાન સ્થિતિ મુજબ વ્યવહારુ નિર્ણય લઈ રહ્યા છે. જો આપણે દેશના યુવાનોને યોગ્ય દિશા આપવી હોય, તો એપ્રેન્ટિસશિપ વ્યવસ્થામાં યોગ્ય વેતન, ગુણવત્તાયુક્ત તાલીમ અને ભવિષ્યમાં પાકી નોકરીની ખાતરી મળે તેવા સુધારા કરવા અનિવાર્ય છે.
