New UPI MDR Charges Rules: દેશમાં PhonePe, Google Pay અને Paytm જેવી યુપીઆઈ (UPI) એપ્સનો ઉપયોગ કરતા કરોડો નાગરિકો માટે એક અત્યંત રાહતના સમાચાર આવ્યા છે. સરકાર અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI) દ્વારા તાજેતરમાં જાહેર કરવામાં આવેલા નવા ફ્રેમવર્ક બાદ લોકોમાં એવી અફવાઓ અને મૂંઝવણ ફેલાઈ હતી કે હવે ઓનલાઈન ટ્રાન્સફર કે ખરીદી કરવી મોંઘી બની જશે. પરંતુ સત્તાવાર સ્પષ્ટતા મુજબ સામાન્ય ગ્રાહકોએ આ અંગે સહેજ પણ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. જો તમે તમારા બેંક ખાતામાંથી કોઈ મિત્ર કે સગા-સંબંધીને નાણાં મોકલો છો (Person to Person - P2P) અથવા તો કોઈ દુકાનદારને ચૂકવણી કરો છો (Person to Merchant - P2M), તો તમારા ખાતામાંથી એક પણ વધારાનો રૂપિયો કાપવામાં આવશે નહીં. ગ્રાહકો માટે UPI મારફતે કરવામાં આવતી આ પ્રકારની ચૂકવણીઓ પહેલાની જેમ જ સંપૂર્ણપણે મફત રહેશે.
મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) શું છે અને તે કોના પર લાગુ થશે?
આ નવા ફ્રેમવર્ક હેઠળ જે ચાર્જ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે તેને મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) કહેવામાં આવે છે અને તે માત્ર ‘વ્યક્તિ-થી-વેપારી’ (P2M) વ્યવહારો પર જ લાગુ પડશે. નવા નિયમ અનુસાર, ₹2,000 સુધીના કોઈપણ UPI પેમેન્ટ પર MDR ચાર્જ શૂન્ય રહેશે, એટલે કે નાના વેપારીઓને કોઈ શુલ્ક આપવું પડશે નહીં. પરંતુ જો ₹2,000 થી વધુ રકમનું પેમેન્ટ કરવામાં આવે તો વેપારી પાસેથી 0.40% ના દરે MDR વસૂલવામાં આવશે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ ગ્રાહક દુકાનદારને ₹3,000 નું UPI પેમેન્ટ કરે છે, તો વેપારીએ પોતાના પ્રોફિટમાંથી ₹12 ની ફી પોતાની એક્વાયરિંગ બેંકને આપવાની રહેશે. જો વ્યવહાર ₹50,000 નો હશે તો તે મુજબ ₹200 ચાર્જ થશે. જોકે મોટી રકમના વ્યવહારો પર વેપારીઓને રક્ષણ આપવા માટે સરકારે મહત્તમ કેપિંગ ₹300 નક્કી કરી છે, જેથી ₹75,000 કે ₹1 લાખ કે તેથી વધુના વ્યવહારો પર પણ મર્ચન્ટ પર મહત્તમ ₹300 થી વધુ ચાર્જ લાગી શકશે નહીં.
આ 5 રોજિંદા મોટા વ્યવહારોમાં લાગશે માત્ર ₹5 નો જ ફ્લેટ ચાર્જ
સામાન્ય રીતે મોટા વ્યવહારો પર 0.4% નો દર ઘણો ઊંચો સાબિત થઈ શકે છે, ખાસ કરીને એવા ક્ષેત્રોમાં જ્યાં નફાનું માર્જિન ખૂબ જ ઓછું હોય છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને NPCI એ રોજિંદા જીવન સાથે જોડાયેલા 5 અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સેક્ટર્સ માટે 'ફ્લેટ ₹5 MDR મોડેલ' રજૂ કર્યું છે. આ 5 ખાસ ક્ષેત્રોમાં (1) પેટ્રોલ પંપ પર ફ્યુઅલ પેમેન્ટ, (2) રેલવે ટિકિટ બુકિંગ, (3) વીમા પ્રીમિયમ (Insurance Premium) નું પેમેન્ટ, (4) ટેલિકોમ સેવાઓ (મોબાઈલ અને બ્રોડબેન્ડ બિલ) તથા (5) વીજળી, પાણી અને PNG ગેસ જેવા યુટિલિટી બિલોનો સમાવેશ થાય છે. આ પાંચ કેટેગરીમાં ₹2,000 થી વધુનું ગમે તેટલું મોટું પેમેન્ટ કરવામાં આવે (જેમ કે ₹10,000 કે ₹50,000), તો પણ વેપારી કે સર્વિસ પ્રોવાઈડર પર ટકાવારી મુજબ નહીં પરંતુ પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન માત્ર નિશ્ચિત ₹5 નો જ MDR લાગુ પડશે. આ ફ્લેટ રેટના કારણે પેટ્રોલ પંપ માલિકો અને રેલવે જેવી સંસ્થાઓ પર વધારાનો આર્થિક બોજ નહીં પડે.
MDR ચાર્જથી ઊભી થનારી ₹22,000 કરોડની આવક કોની ઝોલીમાં જશે?
આ નવા MDR ફ્રેમવર્કને કારણે ભારતીય નાણાકીય સેક્ટરમાં વાર્ષિક અંદાજે ₹22,000 કરોડ સુધીની નવી આવક ઊભી થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ઘણીવાર લોકોને એવું લાગે છે કે Google Pay, PhonePe કે Paytm જેવી ફિનટેક એપ્સ આ બધી કમાણી પોતાના ખિસ્સામાં મૂકી દેશે, પરંતુ વાસ્તવિક ગણિત સાવ અલગ છે. આ કમાણીનો સૌથી મોટો સિંહફિસ્સો (લગભગ 40% થી 80%) ગ્રાહકની બેંક અને વેપારીની એક્વાયરિંગ બેંકના ખાતામાં જશે. પેમેન્ટ એપ્લિકેશન્સને આમાંથી માત્ર નાનો હિસ્સો મળશે. નિષ્ણાતો અને EY ઈન્ડિયાના મતે, છેલ્લા ઘણા સમયથી UPI સબસિડી-આધારિત મોડેલ પર ચાલી રહ્યું હતું, પરંતુ હવે આ આવકની મદદથી બેંકો અને ફિનટેક કંપનીઓ પોતાની સિસ્ટમ, સાયબર સિક્યોરિટી અને સર્વર ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવી શકશે, જેથી સર્વર ડાઉન થવાની કે ઓનલાઈન ફ્રોડ થવાની સમસ્યાઓ નિવારી શકાય.
નવો નિયમ ક્યારથી લાગુ થશે અને તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શું છે?
આ નવું આંકડાકીય અને સેવાકીય માળખું આવતા મહિનાની 15 તારીખથી સમગ્ર દેશમાં સત્તાવાર રીતે લાગુ કરી દેવામાં આવશે. ભારત સરકાર અને NPCI નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશના ડિજિટલ પેમેન્ટ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને આત્મનિર્ભર અને લાંબા ગાળા માટે 'ટકાઉ' (Sustainable) બનાવવાનો છે. જ્યાં સુધી ગ્રાહકોનો સવાલ છે, તેમના માટે ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન પહેલાની જેમ જ ફાસ્ટ, સરળ અને તદ્દન મફત રહેશે. બીજી તરફ, નાના વેપારીઓ અને 5 મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોને પણ રક્ષણ આપવામાં આવ્યું હોવાથી દેશમાં કેશલેસ ઈકોનોમીને નવી ઊંચાઈ મળશે અને સુરક્ષિત ડિજિટલ વ્યવહારોને વધુ વેગ મળશે.
