RBI New Rule: આજના સમયમાં ઓનલાઈન બેંકિંગ અને ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ જેટલા સરળ બન્યા છે, તેની સામે સાયબર ક્રાઈમના કિસ્સાઓ પણ તેટલી જ ઝડપે વધી રહ્યા છે. અત્યાર સુધી એવું જોવા મળતું હતું કે જો કોઈ વ્યક્તિના ખાતામાં શંકાસ્પદ કે છેતરપિંડીના નાણાં આવી જાય અથવા સાયબર પોલીસ તપાસ કરે, તો બેંકો આખું બેંક એકાઉન્ટ ફ્રીઝ કરી દેતી હતી. આના કારણે સામાન્ય ગ્રાહકોને પોતાના મહેનતના નાણાં વાપરવામાં ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડતો હતો. જોકે, હવે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ આ કડક વ્યવસ્થામાં મોટો અને સકારાત્મક ફેરફાર કરીને દેશના કરોડો ગ્રાહકોને ખુબ જ મોટી રાહત આપી છે.
હવે આખું ખાતું ફ્રીઝ નહીં થાય, માત્ર વિવાદિત રકમ પર જ મૂકાશે હોલ્ડ
આરબીઆઈના નવા નિયમો અનુસાર, જો તમારા બેંક ખાતામાં કોઈ શંકાસ્પદ કે અસામાન્ય વ્યવહાર ધ્યાનમાં આવશે, તો હવે બેંક સમગ્ર ખાતામાંથી લેવડ-દેવડ બંધ નહીં કરે. ઉદાહરણ તરીકે, જો ખાતામાં ₹1,000 કે તેથી વધુની રકમ કોઈ સાયબર ફ્રોડ કે 'મ્યુલ એકાઉન્ટ' સાથે જોડાયેલી જણાય, તો બેંક માત્ર તે નિર્ધારિત રકમ પર જ કામચલાઉ ધોરણે રોક લગાવશે. ખાતામાં રહેલી બાકીની તમામ રકમ ગ્રાહક કોઈપણ અડચણ વિના ઉપાડી શકશે અને રોજિંદા વ્યવહારો માટે વાપરી શકશે. આ નિર્ણયથી નિર્દોષ ગ્રાહકોની આર્થિક સ્વતંત્રતા જળવાઈ રહેશે.
ગ્રાહકોને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવા માટે મળશે 20 દિવસનો સમય
નવા નિયમ હેઠળ બેંકો પોતાની મરજી મુજબ અનિશ્ચિત સમય માટે ગ્રાહકોના નાણાં અટકાવી શકશે નહીં. આ આખી પ્રક્રિયા માટે ચોક્કસ સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. બેંક જ્યારે કોઈ રકમ પર રોક લગાવશે, ત્યારે ગ્રાહકને તેનો પક્ષ રજૂ કરવા અને નાણાંનો સ્ત્રોત કે જરૂરી પુરાવા આપવા માટે 20 દિવસનો સમય આપવામાં આવશે. ગ્રાહક દ્વારા યોગ્ય દસ્તાવેજો રજૂ કર્યા બાદ બેંકે 10 દિવસની અંદર તેની ચકાસણી કરવાની રહેશે. જો ગ્રાહકનો ખુલાસો અને દસ્તાવેજો યોગ્ય જણાશે, તો બેંકે તુરંત જ તે રકમ પરથી હોલ્ડ હટાવી લેવો પડશે.
20 દિવસમાં ઉકેલ ન આવે તો મામલો સાયબર પોલીસને સોંપાશે
જો ગ્રાહક 20 દિવસની અંદર યોગ્ય ખુલાસો આપવામાં નિષ્ફળ જાય અથવા તેનો જવાબ અસંતોષકારક હોય, તો પણ બેંક તે રકમને કાયમી ધોરણે રોકી શકશે નહીં. આવા કિસ્સામાં બેંકે 'નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ' (NCRP) ના માધ્યમથી કેસ સંબંધિત પોલીસ સત્તાવાળાઓને ટ્રાન્સફર કરવો પડશે. ત્યારબાદ પોલીસ અધિકારીઓ પાસે તે નાણાં અંગે કાયદેસરનો 'સ્ટેચ્યુટરી રિસ્ટ્રેન્ટ ઓર્ડર' જારી કરવા માટે 30 દિવસનો સમય રહેશે. આ વ્યવસ્થાથી સમગ્ર તપાસ પ્રક્રિયા પારદર્શક અને ઝડપી બનશે.
સાયબર ફ્રોડ રોકવા AI અને અદ્યતન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થશે
રિઝર્વ બેંકે દેશની તમામ બેંકોને પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત કરવા સૂચના આપી છે. બેંકોએ હવે શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓ અને ગ્રાહકની જાહેર કરેલી આવકની સરખામણીએ અચાનક થતા મોટા વ્યવહારો પર નજર રાખવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) અને એડવાન્સ મોનિટરિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવો પડશે. આ ટેકનોલોજીના કારણે મની લોન્ડરિંગ અને સાયબર ફ્રોડમાં વપરાતા ફેક કે મ્યુલ એકાઉન્ટ્સને શરૂઆતમાં જ ઓળખી શકાશે.
ક્યારથી લાગુ થશે આ નવો નિયમ?
સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા 4 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ આપવામાં આવેલા આદેશ બાદ ગ્રાહકોના અધિકારો અને હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે RBI દ્વારા આ મહત્વપૂર્ણ આદેશ બહાર પાડવામાં આવ્યો છે. આ નવો નિયમ દેશની તમામ બેંકો માટે 1 એપ્રિલ, 2027થી ફરજિયાતપણે અમલમાં આવશે. જોકે, જે બેંકો ઈચ્છે તે પોતાના ગ્રાહકોની સુવિધા માટે આ સિસ્ટમનો અમલ વહેલી તકે પણ શરૂ કરી શકે છે.
